Trong suốt 25 năm qua, mỗi dịp tưởng niệm vụ tấn công khủng bố 11-9 tại Mỹ đều xuất hiện các khẩu hiệu và nhãn dán nhắc nhở công chúng “không bao giờ quên”, theo trang The Conversation.

Bà Stephanie A. Martin, giáo sư về chính trị và chính sách công tại Đại học Boise State (Mỹ), cho biết bà luôn băn khoăn về ý nghĩa của thông điệp “không bao giờ quên” 11-9.

Với những người từng chứng kiến thảm kịch, ký ức về sự bàng hoàng, sợ hãi, những tòa tháp sụp đổ và lòng quả cảm của lực lượng cứu hộ vẫn còn nguyên. Nhưng với các sinh viên của bà Martin, 11-9 chỉ là một sự kiện lịch sử được biết qua hình ảnh, phim tài liệu, đài tưởng niệm và lời kể của thế hệ trước.

Theo bà, thời gian đang khiến sự kiện 11-9 chuyển từ một ký ức sống động của thế hệ từng trải qua thảm họa thành đơn giản chỉ là “một sự kiện lịch sử” đối với thế hệ sinh sau năm 2001.

Từ góc nhìn của một giáo sư chính trị và chính sách công, bà Martin đặc biệt quan tâm đến cách người Mỹ kể lại quá khứ và cách những câu chuyện đó định hình bản sắc công dân hiện tại.

Ngày tưởng niệm 25 năm 11-9 vì thế mang ý nghĩa đặc biệt, khi một sự kiện từng làm chấn động thế giới đang ngày càng được lưu truyền qua ký ức, các nghi thức tưởng niệm và những cách diễn giải khác nhau.

Hiểu lịch sử là chấp nhận sự lãng quên

Các học giả về ký ức tập thể cho rằng xã hội không chỉ ghi nhớ quá khứ bằng cách lưu giữ những gì đã xảy ra. Ý nghĩa của một sự kiện còn được hình thành và thay đổi qua những câu chuyện, thể chế, nghi lễ tưởng niệm và tranh luận chính trị.

Vụ khủng bố ngày 11-9-2001 là một ví dụ điển hình. Bộ An ninh Nội địa Mỹ (DHS) được thành lập sau các vụ tấn công, trong khi nhiều người Mỹ xem đây là một cuộc cải tổ nhằm khắc phục những lỗ hổng tình báo bị phơi bày.

Lãng quên cũng là một phần của quá trình ghi nhớ. Học giả Paul Connerton cho rằng một số hình thức lãng quên không phải thất bại mà là điều cần thiết đối với đời sống xã hội. Không cá nhân, trường học hay quốc gia nào có thể giữ mọi ký ức nguyên vẹn mãi mãi. Lịch sử tích lũy nhanh hơn khả năng ghi nhớ của con người.

Vì vậy, câu hỏi không phải người Mỹ có quên phần nào về 11-9 hay không, mà là sau khi những ký ức ấy phai nhạt, điều gì sẽ còn lại.

Trong 25 năm qua, các lễ tưởng niệm 11-9 vẫn duy trì những nghi thức quen thuộc như đọc tên các nạn nhân, thắp sáng đài tưởng niệm và kể lại câu chuyện của lực lượng cứu hộ. Những hoạt động này giúp lưu giữ nỗi đau mất mát và lòng quả cảm của con người.

Theo một khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew (Mỹ) năm 2016, 76% người Mỹ xếp 11-9 vào 10 sự kiện có ảnh hưởng lớn nhất trong cuộc đời họ. Gần 20% cho biết phản ứng của nước Mỹ ngay sau vụ tấn công là thời điểm họ cảm thấy tự hào nhất về đất nước.

Nhưng điều đáng được gìn giữ không chỉ là niềm tự hào. Đó còn là nỗi đau chung và tình người trong những ngày đầu sau thảm họa. 

Lính cứu hỏa chạy lên những tầng cao của tòa tháp trong khi dòng người tìm cách thoát xuống. Nhân viên văn phòng giúp đỡ đồng nghiệp và những người xa lạ. Các gia đình kiên trì tìm kiếm người thân dù hy vọng ngày càng mong manh. Trên chuyến bay 93 của United Airlines, các hành khách chống trả, khiến máy bay rơi xuống một cánh đồng ở Pennsylvania và hy sinh để ngăn thảm kịch lớn hơn.

Trước khi trở thành lý do cho một chính sách, một cuộc chiến hay một biểu tượng chính trị, 11-9 trước hết là câu chuyện về sự mong manh của con người và cách con người đối diện với thảm họa.

11-9 và những gì xảy ra sau đó

Theo bà Martin, theo thời gian, không có sự kiện nào giữ nguyên ý nghĩa ban đầu của nó. Sự kiện 11-9 mở đầu cho hàng loạt quyết định chính trị làm thay đổi nước Mỹ, từ cuộc chiến Afghanistan kéo dài 20 năm đến chiến tranh Iraq.

Hậu quả của 11-9 cũng góp phần mở rộng hoạt động giám sát, tăng quyền hạn hành pháp và làm gia tăng sự nghi ngờ, thù địch với người Mỹ theo đạo Hồi.

Vì vậy, cách người Mỹ nhớ về 11-9 ngày càng khác nhau. Với một số người, đó là khởi nguồn của các cuộc chiến. Với những người khác, đó là biểu tượng của niềm tự hào và sự kiên cường. Nhưng với nhiều người, 11-9 trước hết vẫn là câu chuyện về những sinh mạng vô tội và lòng quả cảm của những người bình thường.

Kể từ năm 2001, nước Mỹ đã trải qua nhiều biến cố lớn như bão Katrina, khủng hoảng tài chính 2008, vụ bạo loạn tại Điện Capitol ngày 6-1-2021 và đại dịch COVID-19. Sự kiện 11-9 không vì thế trở nên kém quan trọng, mà chỉ dần lùi vào lịch sử khi cuộc sống tiếp tục vận động.

Bà Martin cho rằng với những người từng sống qua 11-9, việc chứng kiến ký ức về sự kiện này dần trở thành quá khứ mang đến một cảm giác buồn khó tả. 

Một ngày từng được nhớ rõ từng chi tiết giờ đây đang trở thành một mốc lịch sử mà thế hệ sau chỉ biết qua sách vở, hình ảnh và lời kể. Điều đó cũng khiến những người từng trải qua ngày 11-9-2001 nhận ra thời gian đã trôi qua xa đến mức nào.

Nên nhớ gì về 11-9?

Khi ngày 11-9 dần trở thành lịch sử, điều gì về ngày hôm đó vẫn cần được giữ lại trong ký ức? Có lẽ chính câu hỏi ấy khiến thông điệp "không bao giờ quên" trở nên vừa lay động, vừa khó thực hiện trọn vẹn.

Chúng ta cần nhớ những người đã mất, lòng quả cảm, nỗi đau, sự sợ hãi, những cuộc chiến sau đó hay những sai lầm trong cách ứng phó? Hay điều đáng nhớ nhất là cách con người đã giúp đỡ nhau trong một ngày thảm họa?

Không thể giữ tất cả những ký ức ấy nguyên vẹn như nhau. Theo thời gian, xã hội sẽ phải lựa chọn điều gì cần được nhắc lại và điều gì dần phai nhạt.

Với bà Martin, điều quan trọng nhất cần được giữ lại là hình ảnh 11-9 trước khi sự kiện này trở thành vấn đề về chiến tranh, an ninh hay chính trị. Đó trước hết là một thảm họa khiến con người nhận ra sự mong manh của chính mình, nhưng cũng cho thấy lòng can đảm và sự đoàn kết trong lúc khó khăn nhất.

Theo bà Martin, nếu theo thời gian, 11-9 không còn giữ lại vẹn nguyên sức nặng cảm xúc như với những người từng trực tiếp trải qua, thì có lẽ hệ quả tốt nhất là hãy tập trung vào nỗi đau chung, cùng với những phản ứng phi thường của con người được sinh ra từ chính nỗi đau ấy.

Điều đó không có nghĩa là quên đi những cuộc chiến, chính sách hay tranh cãi chính trị xảy ra sau 11-9. Nhưng nó có thể giúp chúng ta nhớ rằng, trước khi trở thành một “di sản chính trị”, ngày hôm đó đã từng là một thảm kịch và nỗi kinh hoàng không thể tưởng tượng nổi.

Ông Trump kể được lính cứu hỏa nhấc bổng để chạy tới nơi an toàn sau vụ khủng bố 11-9

Tổng thống Mỹ Donald Trump kể rằng ông từng được hai lính cứu hỏa nhấc bổng đưa ra khỏi khu vực nguy hiểm sau vụ khủng bố ngày 11-9, song câu chuyện lại gây nhiều tranh cãi.