Tôi đến rừng Amazon một ngày "mùa đông Nam Mỹ", khi xứ Việt đang gần hè oi ả. Thời tiết ở đây không lạnh mà phần nhiều giống mùa khô miền nam Việt Nam. 

Tôi thăm một ngôi làng ven sông tên Cipia, nơi người dân đã gắn bó với rừng già và dòng sông hàng nghìn năm trước. Do điều kiện thay đổi, họ chọn sống ven thành phố Manaus và chỉ còn duy trì liên kết với Amazon thông qua các hoạt động biểu diễn du lịch. 

Điều này làm tôi nghĩ tới trào lưu "bỏ phố về rừng" ở nước ta vài năm gần đây. Trong khi người phố chán ghét những con đường kẹt cứng và tìm cách trở về sống thiên nhiên, tại sao người dân bản địa Amazon lại rời bỏ ngôi nhà sinh thái ấy?

Phố trong rừng

Manaus là thành phố lớn nhất rừng Amazon, nơi từng là trung tâm ngành công nghiệp cao su cuối thế kỷ 19. Sự bùng nổ cao su lúc bấy giờ đã biến nơi đây thành một trong những đô thị giàu có nhất thế giới. Thời điểm đó, khi nhiều thành phố châu Âu còn chìm trong màn đêm thì nơi đây đã có hệ thống đèn chiếu sáng. 

Manaus đã được xây dựng những công trình đồ sộ, tráng lệ mệnh danh là Paris giữa rừng mưa nhiệt đới. Mặc dù công nghiệp cao su tổng hợp đã làm giảm nhu cầu cao su tự nhiên khiến suy thoái kinh tế nghiêm trọng, nhưng 2 triệu dân thành phố vẫn sống và phát triển trong đô thị biệt lập giữa rừng.

Thành phố huy hoàng này đã được hình thành trên mảnh đất của những bộ tộc bản địa. Bản thân cái tên cũng xuất phát từ bộ lạc đầu tiên - Manaós. Tuy nhiên, cuộc sống chung giữa rừng và phố chưa bao giờ dễ dàng. 

Người bản địa không mặn mà với thành phố. Nạn phá rừng phục vụ nông nghiệp, khai thác gỗ và khoáng sản đe dọa nghiêm trọng môi trường sống của họ. Các hoạt động đô thị cũng gây ô nhiễm nguồn nước, không khí và đất đai, ảnh hưởng sức khỏe và cuộc sống gia đình họ.

Để trả lời thắc mắc lý do người bản địa phải vào phố sống, một người bạn ở Manaus đã kể với tôi cuộc hạn hán kỷ lục tại Amazon năm 2024 - 2025 khiến nhiều cộng đồng mất nguồn nước sạch và thực phẩm, buộc họ phải thành "người tị nạn khí hậu" ngay trên đất mình. 

Năm đó, mực nước sông Amazon xuống thấp kỷ lục, thuyền bè không thể di chuyển. Với người bản địa, sông ngòi là huyết mạch. Khi sông cạn kiệt, mọi kết nối thế giới bị cắt đứt. Khi lượng nước còn lại trở nên đục ngầu, có mùi bùn và nhiễm khuẩn, việc uống nước gây ra các đợt dịch bệnh nghiêm trọng, đặc biệt trẻ em. Đồng thời cá chết hàng loạt do nhiệt độ nước quá cao, có lúc lên tới 39°C, và thiếu oxy, tước đi nguồn thực phẩm chính của họ.

Biến đổi khí hậu đã làm đảo lộn hoàn toàn đời sống của các dân tộc bản địa, buộc họ phải rời bỏ rừng già để tìm đường sống tại các đô thị. Tại rìa thành phố, những người tị nạn khí hậu này thường sống trong khu ổ chuột tạm bợ, đối mặt với cú sốc văn hóa chưa từng có. 

Nếu tại Amazon, họ là những thợ săn, những người giữ rừng oai hùng, thì tại Manaus, họ trở thành người lao động không tay nghề, phải làm thuê kiếm sống qua ngày. Không phải ai cũng có cơ hội làm du lịch, văn hóa như những thanh niên làng Cipia mà tôi gặp trong chuyến đi này.

Bộ lạc trong thành phố

Theo bạn tôi giải thích, bộ phận lớn dân bản địa chuyển vào phố thị và thường tập trung thành các cộng đồng. Anh bạn đưa tôi thăm Công viên các bộ lạc - Parque das Tribos - ở phía tây Manaus. Nơi đây quy tụ hơn 30 sắc tộc khác nhau cùng sinh sống, có hệ thống tự quản và giáo dục song ngữ riêng. 

Công viên cộng đồng này được thành lập năm 2014, ban đầu là khu vực bị bỏ hoang, sau được các gia đình bản địa từ nhiều vùng khác nhau ở Amazon đến định cư tìm kiếm cơ hội giáo dục và y tế.

Parque das Tribos không hoạt động như khu phố thông thường mà vận hành mô hình "bộ lạc trong thành phố" - thực thể lai giữa cấu trúc quản lý Brazil và hệ thống tự quản truyền thống của các dân tộc bản địa. 

Điểm độc đáo nhất là sự chung sống của nhiều bộ tộc như một góc rừng nhỏ trong lòng phố. Thay vì có người đứng đầu duy nhất cho tất cả, họ vận hành qua hội đồng tù trưởng - đặc biệt nổi tiếng với sự lãnh đạo mạnh mẽ của phụ nữ. Các nữ tù trưởng thường điều phối vấn đề giáo dục, y tế và cứu trợ xã hội.

Không chỉ dạy chương trình quốc gia, trường học ở đây cho phép các già làng tham gia giảng dạy. Trẻ em được học bằng tiếng Bồ Đào Nha và ít nhất một ngôn ngữ bản địa của dân tộc mình. Buổi sinh hoạt cộng đồng là nơi các sắc tộc khác nhau chia sẻ về thần thoại, vũ trụ quan và kỹ năng sinh tồn, giúp thanh niên bản địa không bị "hòa tan" vào văn hóa đô thị.

Ở đây có các chợ bản địa là nơi bán dược liệu, sản phẩm đan lát và các loại gia vị rừng già đặc hữu. Họ sử dụng kiến thức y sinh học hiện đại kết hợp thảo dược truyền thống tạo ra các mô hình chăm sóc sức khỏe cộng đồng hiệu quả.

Nhiều nghệ sĩ bản địa trẻ đang sử dụng graffiti và âm nhạc để lên tiếng quyền lợi đất đai và bảo vệ môi trường. Họ dùng chính ngôn ngữ đô thị để đấu tranh cho rừng xanh và đóng vai trò tiếng nói đại diện cho các anh em của họ ở sâu trong rừng, bao gồm cả các dân tộc biệt lập - nhóm người chọn cách từ chối mọi sự tiếp xúc thế giới hiện đại.

Ngẫm nghĩ về rừng Việt Nam

Chiều hôm đó, chúng tôi đi thuyền thăm đoạn sông giao giữa rừng và thành phố, nơi diễn ra hiện tượng tự nhiên kỳ thú mà tôi chưa thấy bao giờ: dòng nước đen của nhánh phụ - Rio Negro - chảy song song với dòng nước trắng đục phù sa của nhánh chính - Rio Solimões. Hai dòng chảy cạnh nhau và kéo dài khoảng chục kilomet mà không hòa lẫn ngay lập tức. 

Điều này xảy ra do sự khác biệt về nhiệt độ, tốc độ chảy và thành phần hai dòng nước, giống như cuộc sống song song giữa rừng và phố của những người bản địa tôi gặp. Ở họ tồn tại một đường biên không trộn lẫn giữa văn hóa gốc và sự thích nghi đời sống phố thị.

Trong hai dòng chảy, tôi thích Rio Negro có màu đen sẫm hơn. Cái màu đen huyền bí như màu rượu thuốc quê mình. Khi thả hồn trên sông Negro và miên man trong những câu chuyện về người bản địa cùng cuộc "tị nạn khí hậu" của họ, tôi suy ngẫm về những cánh rừng Việt Nam. 

Chúng ta không có hàng triệu kilomet vuông rừng mưa nhiệt đới, nhưng ba phần tư lãnh thổ nước ta là rừng núi. Những đồng bào anh em ta bao đời nay canh tác nương rẫy kết hợp bảo vệ rừng đầu nguồn, giữ gìn hệ sinh thái và không gian văn hóa dân gian. 

Tôi nghĩ rằng sự phát triển đô thị trong những lãnh thổ này cần được quản lý chặt chẽ và bền vững để thích ứng với những biến đổi khí hậu và thiên tai đang ngày càng phức tạp hơn.

Rừng Việt Nam không thể tồn tại nếu thiếu sự bảo vệ của các dân tộc bản địa, và ngược lại văn hóa các dân tộc sẽ mất đi bản sắc nếu rừng bị tàn phá...

Xuất hiện kiểu khí hậu nguy hiểm ở rừng mưa Amazon, đe dọa toàn bộ hệ sinh thái

Một hình thái khí hậu hoàn toàn mới đang hình thành tại rừng mưa Amazon khi nắng nóng và hạn hán ngày càng dữ dội, đẩy khu vực vượt quá ngưỡng chịu đựng của một hệ sinh thái nhiệt đới điển hình.