Theo nhiều báo cáo quốc tế, thời gian trung bình một người dành cho màn hình đã vượt mốc 6-7 giờ mỗi ngày, chưa kể những nhóm nghề đặc thù có thể lên đến 10-12 giờ.

Cùng với sự bùng nổ của mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo, làm việc từ xa và học trực tuyến, một hiện tượng mới đã âm thầm lan rộng: "Digital exhaustion" - kiệt sức số. Đây không còn là một khái niệm mơ hồ mà đã trở thành một vấn đề tâm lý - xã hội mang tính toàn cầu.

Tổ chức Y tế thế giới từng cảnh báo rằng gần 1/7 thanh thiếu niên gặp vấn đề sức khỏe tâm thần, trong đó áp lực từ môi trường số ngày càng rõ nét.

Tại Việt Nam, sau đại dịch COVID-19, sự phụ thuộc vào không gian online gia tăng đột biến. Học sinh học online, nhân viên làm việc từ xa, các mối quan hệ chuyển dịch lên mạng xã hội, các hoạt động gắn trên online càng phong phú.

Điều đó cho thấy chúng ta đang đối diện với một vấn đề vừa mới, vừa cũ - mới ở hình thức (sống online), nhưng cũ ở bản chất (khủng hoảng tâm lý). "Digital exhaustion" vì vậy không chỉ là mệt mỏi công nghệ, mà là sự bào mòn năng lượng sống trong một thế giới không bao giờ tắt.

Những biểu hiện không còn là cá biệt

Kiệt sức khi sống và làm việc online, khi "xem online" đến mức khó tách rời không là vấn đề riêng lẻ mà dần trở thành biểu hiện của một nhóm đáng kể. 

Điều đáng chú ý là nhiều người nhận diện được vấn đề nhưng không tìm kiếm hỗ trợ, do niềm tin vào khả năng tự giải quyết hoặc cứ nghĩ chẳng sao đâu. Đây chính là "cái bẫy tự lực" - khi sự tự tin trở thành rào cản. "Chúng ta không kiệt sức vì làm quá nhiều, mà vì không bao giờ thực sự dừng lại".

"Digital exhaustion" không phân biệt tuổi tác hay nghề nghiệp, nhưng biểu hiện của nó lại rất khác nhau. Tiếp cận trên góc độ chung nhất, có thể phân tích:

Theo nhóm nghề:

Nhân viên văn phòng - lao động tri thức: Kiệt sức do họp trực tuyến liên tục, email dồn dập và áp lực "luôn sẵn sàng". Hội chứng "zoom fatigue" khiến họ mất năng lượng nhanh hơn so với làm việc trực tiếp và dần dần phụ thuộc vào cảm xúc liên quan đến môi trường trực tuyến.

Người làm sáng tạo nội dung: Sống trong áp lực lượt xem, tương tác và thuật toán, người làm sáng tạo nội dung và một số việc tương tự dần dà không dám buông môi trường online. Luôn cầm điện thoại, chăm lượt like, share hay các phản hồi trực tuyến và dễ mất cân bằng. Một video không đạt kỳ vọng có thể kéo theo khủng hoảng; các phản ứng tiêu cực có thể làm trầm cảm...

Giáo viên và học sinh: Sau đại dịch, việc học online kéo dài làm gia tăng mệt mỏi và giảm động lực học tập. Học sinh gặp khó khăn bởi một phần phải tham gia liên tục các lớp học đảo ngược, tham gia khai thác học liệu số, các khóa học trực tuyến hay đánh giá trực tuyến. Ở học sinh, quá nhiều nhóm nhỏ, các áp lực nhóm và thời gian đuổi theo trực tuyến làm học sinh dần mệt mỏi, đuối sức…

Nhóm lứa tuổi và một số nghề đặc thù

Thanh thiếu niên: Dễ bị ảnh hưởng bởi mạng xã hội, so sánh bản thân và áp lực hình ảnh là một tác động có sức công phá lớn. Một bức ảnh "hoàn hảo" có thể tạo ra hàng giờ tự ti ở người xem không thể dứt ra, càng xem càng chán chính mình.

Người lớn tuổi: Tiếp cận thông tin không kiểm chứng xuất hiện online, dễ rơi vào lo âu hoặc hoang mang. Ngoài ra áp lực của việc làm chủ công nghệ số từ nhóm zalo, các thao tác số bình dân khác và nguy cơ bị lừa, bị chiếm đoạt tài khoản… đều là những căng thẳng lâu dần rất nguy hiểm.

Với một số công việc đặc thù, livestream liên tục, bán hàng online qua nhiều kênh, thực hiện các thao tác quảng cáo trực tuyến hay làm việc với khách hàng trực tuyến nhiều giờ, cảm giác "muốn nằm và không nói gì" dễ xuất hiện. 

Nguy cơ và những giải pháp cần quan tâm

Khi kiệt sức online, người ta dễ dàng rơi vào các mối nguy: Suy giảm sức khỏe tâm thần; Giảm hiệu suất làm việc: dù online nhiều hơn nhưng hiệu quả thấp hơn; Đứt gãy quan hệ thực: kết nối ảo thay thế tương tác thật; Lệch chuẩn giá trị sống: đánh giá bản thân qua "like" và "share"; Xây dựng hình ảnh và cảm xúc ảo khi sống online, lệ thuộc vào thế giới online và buông dần lối sống cân bằng…

Một nghịch lý đáng chú ý: "Chúng ta kết nối nhiều hơn bao giờ hết nhưng lại cô đơn hơn bao giờ hết" là những nỗi đau khi người ta cứ sống online gần như toàn phần, khi đối diện với người thật, cuộc sống thật, bản thân lại cảm thấy khó thoải mái, khó thích ứng và thậm chí là khó hòa nhập…

Tắt thông báo sau 22h; trải nghiệm 1 ngày trong tuần không mạng xã hội; 30 phút không màn hình trước khi ngủ là những điều cá nhân cần làm ngay. Nhưng đối diện với "digital exhaustion", cần một hệ thống giải pháp đa tầng hơn.

1. Chính sách và quản lý: Xây dựng quy định về giờ làm việc số; Hạn chế yêu cầu phản hồi ngoài giờ; Đưa sức khỏe tâm thần vào chính sách lao động.

2. Điều chỉnh từ gia đình và xã hội: Gia đình cần trở thành không gian lắng nghe an toàn, tích cực; Xây dựng văn hóa không phán xét, không phê bình vội; Triển khai các hoạt động truyền thông an toàn online.

3. Cá nhân - tính chủ thể: Thiết lập giới hạn sử dụng công nghệ; Thực hành "digital detox" như đã nói ở trên định kỳ; Tăng cường hoạt động thể chất và tương tác trực tiếp.

4. Công nghệ có trách nhiệm: Phát triển các nền tảng "ít gây nghiện" hơn, nhất là trách nhiệm của nền tảng như một tiêu chuẩn bắt buộc; Minh bạch thuật toán để đảm bảo người dùng có thể kiểm soát, làm chủ; Khai thác tính năng ngắt hoặc nhắc ngắt nếu phải sử dụng liên tục.

Công nghệ không sai, nhưng cách chúng ta sử dụng nó có thể làm chúng ta lệch. Khi con người cần "tái thiết lập lại chính mình", phải làm ngay bởi suy cho cùng, chẳng ai muốn mình kiệt sức để gánh lấy các hậu quả và hệ lụy. "Digital exhaustion" không chỉ là một trạng thái mệt mỏi, mà là dấu hiệu của một sự mất cân bằng sâu sắc giữa con người và công nghệ. Nó phản ánh một thực tế: chúng ta đã tiến quá nhanh trong việc số hóa cuộc sống nhưng chưa kịp thích nghi tâm lý. Điều đó đặt ra một yêu cầu: phải thay đổi từ nhận thức bên trong, không chỉ từ tác động bên ngoài. 

Có lẽ, giải pháp sâu xa nhất không nằm ở việc tắt thiết bị, mà là bật lại chính mình - một cách tỉnh táo, có ý thức trong thế giới số. 

Nhiều trường học Đà Nẵng tìm đủ cách kéo học trò rời mạng xã hội

Nhiều trường học tại Đà Nẵng đã tìm cách hạn chế học sinh dùng điện thoại trong giờ học, thậm chí có thầy cô giáo phải ẩn danh để theo dõi tình hình.