Xâm phạm bản quyền báo chí là một vấn đề rất nhức nhối và ngày càng tinh vi. Không chỉ sao chép nguyên văn, nhiều tài khoản, fanpage, website còn dùng kỹ thuật "xào tin", dùng công cụ tự động, thậm chí dùng trí tuệ nhân tạo để viết lại theo cách khác, làm mờ nguồn gốc ban đầu.

Nhưng dù có biến đổi câu chữ thế nào, bản chất vẫn là chiếm đoạt lao động trí tuệ của người khác. Đó là một kiểu "trộm chất xám" trong môi trường số.

Tình trạng này thậm chí có mặt còn nguy hiểm hơn vì nó không chỉ lấy cắp một sản phẩm sáng tạo, mà còn làm méo mó hệ sinh thái thông tin.

Khi mạng xã hội "bóc" nội dung, tối ưu quảng cáo

Một tác phẩm báo chí bị lấy cắp, cắt xén, giật lại tít, thay đổi ngữ cảnh, đưa lên các trang mạng "ký sinh" thì không chỉ gây thiệt hại kinh tế cho cơ quan báo chí và nhà báo, mà còn có thể tạo ra nhiễu loạn thông tin, làm suy giảm niềm tin xã hội, thậm chí tiếp tay cho tin giả, tin sai lệch.

Báo chí chân chính phải đầu tư rất lớn, trong khi nhiều trang mạng chỉ chờ báo chí chính thống làm xong phần khó nhất rồi "bóc" nội dung, tối ưu quảng cáo, kéo lượt xem, thu lợi trên mồ hôi trí tuệ của người khác. Người làm báo chịu trách nhiệm, còn kẻ lấy cắp tin lại hưởng lợi.

Nguyên nhân tình trạng trên không chỉ nằm ở việc thiếu quy định pháp luật, mà nằm ở khoảng cách giữa quy định và thực thi. Không gian mạng vận động rất nhanh, trong khi quy trình phát hiện, chứng minh, yêu cầu gỡ bỏ, xử phạt, khởi kiện nhiều khi còn chậm, phức tạp và tốn kém. Chính khoảng trễ đó tạo ra tâm lý coi thường pháp luật.

Nguyên nhân thứ hai là lợi ích kinh tế. Khi lợi nhuận từ việc vi phạm lớn hơn nguy cơ bị xử lý, người ta sẽ tiếp tục vi phạm.

Nguyên nhân thứ ba là nhận thức xã hội về bản quyền báo chí còn thấp. Nhiều người vẫn nghĩ rằng tin tức trên mạng là "của chung"; lấy lại vài đoạn, đổi vài câu rồi ghi chữ "theo nguồn" là đủ. Nhưng bản quyền không phải chỉ là chuyện có ghi nguồn hay không.

Nguyên nhân thứ tư là trách nhiệm của các nền tảng số chưa tương xứng. Nếu nền tảng chỉ quan tâm đến lưu lượng truy cập mà không kiểm soát nguồn gốc nội dung, thì vô hình trung sẽ tạo điều kiện cho hành vi trộm cắp chất xám lan rộng.

Giải pháp thì trước hết phải thay đổi cách nhìn. Không nên coi việc mạng xã hội lấy lại tin báo chí là chuyện nhỏ. Lấy cắp, biến đổi, cắt xén, khai thác thương mại, làm sai lệch nguồn gốc là hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ và phải bị xử lý.

Cần liên minh bảo vệ bản quyền báo chí

Công điện 38 đã đặt ra yêu cầu tập trung đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Tinh thần đó cần được cụ thể hóa trong lĩnh vực báo chí bằng các đợt rà soát xử lý các website, fanpage, kênh mạng xã hội chuyên sao chép, xào nấu, trục lợi từ tin bài báo chí. Không chỉ xử lý người đăng tải, mà cần xử lý cả chuỗi lợi ích phía sau - đó là quảng cáo, tiếp thị liên kết, trung gian thanh toán, đơn vị vận hành kỹ thuật nếu cố tình tiếp tay.

Đồng thời cần buộc các nền tảng số có trách nhiệm cao hơn. Nền tảng không thể chỉ nói rằng nội dung là do người dùng đăng tải. Khi họ có thuật toán phân phối, có cơ chế kiếm tiền, có chính sách quảng cáo, thì họ cũng phải có trách nhiệm trong việc phát hiện, gỡ bỏ, hạn chế lan truyền và ngăn tái phạm đối với nội dung vi phạm bản quyền báo chí. Cần có cơ chế "thông báo và gỡ bỏ" nhanh hơn, minh bạch hơn, có phản hồi rõ ràng hơn cho cơ quan báo chí.

Các cơ quan báo chí cần liên kết với nhau để bảo vệ quyền của mình. Cần có cơ sở dữ liệu chung về tác phẩm báo chí, công cụ đánh dấu bản quyền, hệ thống phát hiện sao chép tự động, đầu mối pháp lý chung, thậm chí một liên minh bảo vệ bản quyền báo chí để đại diện thương lượng, cảnh báo, yêu cầu gỡ bỏ, khởi kiện hoặc kiến nghị xử lý.

Thêm vào đó cần xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền trong công chúng. Người đọc cũng có vai trò rất quan trọng. Khi bạn đọc lựa chọn đọc báo chính thống, chia sẻ link gốc, không tiếp tay cho những trang "xào tin", "câu view", "cắt dán" thì chính họ đang góp phần bảo vệ môi trường thông tin lành mạnh. Không thể có một nền báo chí tử tế nếu xã hội thờ ơ với việc thông tin báo chí bị đánh cắp.

Cũng cần thúc đẩy các mô hình kinh tế báo chí phù hợp với thời đại số. Bảo vệ bản quyền không chỉ là "cấm" và "phạt", mà còn phải tạo ra cơ chế để nội dung báo chí chất lượng được phân phối hợp pháp, được cấp phép linh hoạt, được trả phí xứng đáng, được chia sẻ doanh thu công bằng khi xuất hiện trên các nền tảng lớn. Khi quyền lợi được thiết kế minh bạch, việc sử dụng hợp pháp sẽ dễ hơn, còn hành vi trộm cắp sẽ khó có đất sống hơn…

Ông Nguyễn Quang Đồng (Viện trưởng Viện Nghiên cứu chính sách và Phát triển truyền thông):

Báo chí Việt Nam hiện bị xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ theo hai hình thức chính.

Một là các bên, bao gồm KOLs và KOCs, lấy nội dung miễn phí trên báo chí, biên tập thành nội dung của họ và thu lợi từ những nội dung đó nhưng không chia sẻ lại nguồn thu cho các cơ quan báo chí.

Hai, tinh vi hơn, là các công ty công nghệ lấy dữ liệu từ báo chí để huấn luyện cho các mô hình ngôn ngữ lớn như Chat GPT...

Hình thức xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ này còn khó xác định và phức tạp hơn nữa.

Khung pháp luật của Việt Nam nói chung và trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, bản quyền tác giả nói riêng, nhìn chung không lạc hậu so với thế giới. Nhưng Việt Nam thiếu ở chỗ năng lực thực thi pháp luật yếu.

Hai giải pháp ngắn hạn được ưu tiên nên là các cơ quan báo chí liên minh cùng triển khai xây dựng tường phí (paywall), thu phí đọc báo với một số bài có nội dung tốt, độc quyền.

Cục Báo chí hoặc Hội Nhà báo Việt Nam có thể giúp thúc đẩy việc hình thành liên minh này để các báo cùng lúc phải dựng tường phí để bảo vệ quyền lợi của mình. Khi thực hiện thu phí đọc báo, ngoài việc tăng thêm nguồn thu cho báo chí thì còn có bức tường để bảo vệ bản quyền tốt hơn.

Bức tường ấy sẽ giúp thêm căn cứ để chứng minh vi phạm bản quyền khi cơ quan báo chí kiện ra tòa những trường hợp vi phạm bản quyền.

Ông Nguyễn Đức Lợi (Phó chủ tịch thường trực Hội Nhà báo Việt Nam):

Khi có sự xuất hiện của các loại hình báo chí mới, xâm phạm bản quyền báo chí cũng xuất hiện trong các hình thái mới khó phát hiện và khó xử lý hơn.

ác cơ quan báo chí có nhiều nỗ lực chống vấn nạn này, nhưng kết quả chưa được như trông đợi vì nhiều nguyên nhân.

Đầu tiên là nhận thức xã hội về quyền sở hữu trí tuệ trong xã hội còn hạn chế. Nhiều người không xem việc sử dụng nội dung từ báo chí không xin phép, không dẫn nguồn là vi phạm luật.

Có các trang mạng xã hội đăng tải lại nội dung do các cơ quan báo chí sản xuất không dẫn nguồn, còn xóa logo của cơ quan báo chí sản xuất nội dung và hình ảnh đó. Và tất nhiên họ không chia sẻ nguồn lợi từ các nội dung lấy của các cơ quan báo chí cho cơ quan báo chí.

Thứ hai, các cơ quan nhà nước đã ban hành nhiều văn bản pháp luật liên quan để chống vấn nạn này nhưng lại có những điều khoản chưa theo kịp tình hình mới, ít có tác dụng điều chỉnh hành vi vi phạm. Thêm nữa, chế tài xử phạt vi phạm chưa đủ mạnh, rất thấp so với nguồn lợi có được từ vi phạm bản quyền nên không đủ sức răn đe.

Ngoài ra không ít cơ quan báo chí chưa thực sự quan tâm tới vấn đề vi phạm bản quyền báo chí, chưa đủ quyết tâm xử lý các vụ vi phạm bản quyền của cơ quan mình. Rất hiếm trường hợp cơ quan báo chí khởi kiện ra tòa án khi bị vi phạm bản quyền.

Giải pháp, theo tôi, là các văn bản pháp lý phải cập nhật tốt hơn, có chế tài xử phạt nghiêm khắc hơn. Các cơ quan báo chí quyết tâm hơn trong xử lý. Hội Nhà báo Việt Nam cũng đang nghĩ tới việc thành lập một trung tâm bảo vệ quyền tác giả như Hội Nhà văn Việt Nam và một số hội đã làm. Đây là việc cần thiết nhưng khó thực hiện khi nhân lực các hội phải co hẹp.

Ngoài ra cũng cần có chuẩn mực đạo đức với những người làm sáng tạo nội dung số, yêu cầu họ phải tôn trọng bản quyền tác giả, đề cao tính liêm sỉ. Không thể nào mà một tác phẩm báo chí phải đầu tư nhiều thời gian, công sức, trí tuệ, thậm chí phải đổ cả máu, mà khi vừa xuất hiện đã bị ăn cắp trong vài tích tắc.

Về giải pháp thu tiền đọc báo mà một số nước đã làm, đây là việc phải làm nhưng phải đi từng bước. Hiện nay một số cơ quan báo chí Việt Nam đã áp dụng nhưng kết quả chưa được như kỳ vọng.

Khởi tố nhiều chủ doanh nghiệp vi phạm bản quyền: Thay đổi mang tính bước ngoặt

Những động thái siết, xử lý xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ từ phía các cơ quan chức năng mở ra một bước ngoặt mới: kỷ nguyên 'xài chùa' chính thức khép lại.