Trong nhiều tháng qua, cả Mỹ và Iran đều tuyên bố đang nắm thế chủ động tại eo biển Hormuz, khiến việc xác định bên nào thực sự kiểm soát khu vực này trở nên khó khăn.

Tuy nhiên, dữ liệu hàng hải gần đây chỉ ra cán cân đang có dấu hiệu nghiêng về phía Washington, dù nước này vẫn chưa thể tuyên bố kiểm soát hoàn toàn tuyến hàng hải này.

Hơn 80% lượt tàu chọn tuyến Oman

Theo Đài CNN ngày 18-8, dữ liệu của Công ty theo dõi hàng hải Kpler cho thấy hơn 80% lượt tàu đi qua eo biển Hormuz trong hai tuần qua đã sử dụng tuyến hàng hải do phía Oman công bố. Đây là luồng hàng hải được Liên hợp quốc cho phép nhưng bị Iran phản đối mạnh mẽ.

Đáng chú ý rằng chỉ một tháng trước, Kpler gần như không ghi nhận tàu nào sử dụng tuyến Oman.

Thời gian qua, Iran liên tục tuyên bố nước này vẫn đang kiểm soát eo biển Hormuz và tấn công hàng chục tàu tìm cách đi qua vùng biển dọc bờ biển phía bắc Oman.

Dù vậy, bất chấp các rủi ro, phần lớn tàu gần đây vẫn lựa chọn tuyến này với cam kết được lực lượng Hải quân Mỹ bảo vệ.

"Iran có vẻ như ngày càng mất đi ít nhất một phần quyền kiểm soát tại eo biển", ông Homayoun Falakshahi, trưởng bộ phận phân tích dầu thô tại Kpler, nhận định.

Việc các tàu tránh tuyến do Iran kiểm soát cũng khiến Tehran gặp khó trong việc thu phí tàu qua Hormuz như từng làm.

Theo ông Dan Pickering, nhà sáng lập của Pickering Energy Partners - công ty dịch vụ tài chính, quản lý tài sản và tư vấn đầu tư chuyên sâu về ngành năng lượng của Mỹ, phần lớn các nước Trung Đông không muốn trả phí cho Iran, khiến việc di chuyển qua tuyến Oman trở thành lựa chọn hợp lý hơn.

Kuwait, Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất (UAE) cũng đang thuê các tàu chở dầu thô cỡ rất lớn (VLCC) đưa dầu ra khỏi vịnh Ba Tư qua eo biển Hormuz, sau đó chuyển dầu sang tàu của khách hàng ở vịnh Oman, bên ngoài khu vực nguy hiểm.

Để tránh bị Iran phát hiện và tấn công, một số tàu tắt thiết bị phát đáp trong nhiều tuần. Điều này khiến hoạt động vận chuyển thực tế khó được phản ánh đầy đủ trong dữ liệu theo dõi hàng hải thông thường.

Mỹ chưa thể kiểm soát hoàn toàn

Chính lượng tàu di chuyển trong trạng thái tắt tín hiệu đang khiến bức tranh thực tế tại Hormuz trở nên phức tạp hơn những gì dữ liệu hàng hải thông thường thể hiện.

Trong khi các công ty như Kpler gặp khó trong việc theo dõi những tàu này, Mỹ với lực lượng quân sự hiện diện trên vùng biển cho biết lưu lượng dầu thực tế cao hơn đáng kể so với nhiều ước tính trước đó.

Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright tuần trước cho biết tổng lượng dầu đi qua Hormuz và được vận chuyển theo các tuyến vòng tránh eo biển đạt khoảng 15 triệu thùng/ngày trong vòng một tuần, tiến gần mức trung bình khoảng 20 triệu thùng/ngày trước xung đột.

Từ những diễn biến này, Tổng thống Trump ngày 17-8 đã tuyên bố Mỹ đang "kiểm soát hoàn toàn eo biển".

Tuy nhiên, thực tế vẫn chưa hoàn toàn củng cố tuyên bố của ông Trump. Iran tiếp tục có khả năng tấn công tàu thuyền, trong khi lưu lượng dầu vẫn thấp hơn mức trước khi nổ ra chiến sự. 

Nói cách khác, Tehran đang mất dần khả năng áp đặt các điều kiện của mình tại Hormuz, nhưng Washington cũng chưa thể loại bỏ hoàn toàn sức răn đe của Iran.

Theo quan sát của ông Pickering, Iran có thể đang không đặt mục tiêu kiểm soát tuyệt đối eo biển Hormuz, mà chủ yếu muốn duy trì khả năng răn đe bằng cách khiến các tàu phải cân nhắc nguy cơ bị tấn công.

Cục diện tại Hormuz có thể tiếp tục thay đổi khi Iran và Oman đang đàm phán nhằm khôi phục quyền tự do hàng hải qua eo biển mà không có sự tham gia của Mỹ. Hiện chưa rõ các cuộc thảo luận này sẽ tác động thế nào đến lưu lượng dầu và quyền kiểm soát tuyến đường biển.

"Có thể nói rằng ở thời điểm hiện tại, Iran đã mất một phần quyền kiểm soát eo biển", ông Andy Lipow, Chủ tịch Lipow Oil Associates - công ty chuyên nghiên cứu thị trường dầu mỏ và năng lượng của Mỹ, nhận định.

Ông Trump đăng ảnh thể hiện eo biển Hormuz như là lãnh thổ mới của Mỹ

Ông Trump tiếp tục gây chú ý khi đăng hình ảnh thể hiện eo biển Hormuz là lãnh thổ mới của Mỹ, chỉ vài ngày sau khi tuyên bố sẽ sớm đưa tuyến hàng hải chiến lược này trở thành lãnh thổ của xứ cờ hoa.