Trao đổi với Tuổi Trẻ, ông Bùi Ngọc Bảo, Chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam, cho rằng để triển khai hiệu quả quy hoạch xây dựng hạ tầng dự trữ xăng dầu, khí đốt, cần xây dựng các cơ chế phân bổ nguồn lực, khuyến khích thu hút đầu tư có tính hấp dẫn để các thành phần kinh tế tham gia.

Vấn đề quan trọng nhưng cơ chế chưa rõ

* Theo ông vì sao việc dự trữ dầu thô, xăng dầu, khí đốt trong nhiều năm qua vẫn chưa thực hiện được dù đã có quy hoạch do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt?

- Vấn đề quan trọng nhất là hiện chưa đủ các điều kiện để đảm bảo thực hiện dự trữ quốc gia. Quy hoạch về hạ tầng cung ứng xăng dầu, khí đốt đã được Chính phủ ban hành năm 2023, với dự trữ quốc gia cho dầu thô là 15 - 20 ngày nhập ròng và dự trữ sản phẩm xăng dầu là 25 - 30 ngày nhập ròng...

Chúng ta cũng đưa ra các phương án về xây dựng kho xăng dầu, hạ tầng dự trữ quốc gia, dự trữ thương mại, dự trữ sản xuất... Thế nhưng, Nhà nước đầu tư ra sao, thu hút nguồn lực từ các doanh nghiệp thế nào lại chưa cụ thể.

* Quy hoạch có đưa giải pháp hoàn thiện cơ chế, chính sách để đẩy mạnh phát triển hạ tầng dự trữ, chủ yếu là hình thức xã hội hóa. Tuy nhiên, ưu đãi về đất đai, thuế, nguồn vốn hay chi phí sử dụng hạ tầng, thuê kho dự trữ... được tính toán ra sao, vai trò của Nhà nước, ngân sách trong dự trữ sẽ thế nào?

- Tôi cho rằng, quy hoạch được ban hành vẫn đang nặng định tính. Có địa điểm cụ thể nhưng Nhà nước làm gì, tư nhân làm gì, cơ chế thế nào... cần cụ thể hơn.

Với dự trữ quốc gia trong ngành xăng dầu, thực sự rất khó tính toán đến hiệu quả vì chi phí rất lớn. Dự trữ thì phải đầu tư kho, rồi quá trình tồn chứa sản phẩm dẫn tới hao hụt. Dự trữ quốc gia Nhà nước phải chấp nhận chi phí này.

* Quy hoạch nhấn mạnh việc xã hội hóa nguồn lực. Vậy theo ông, cần xác định những cơ chế nào?

- Dự trữ quốc gia không nên giao cho doanh nghiệp nước ngoài, mà phải là do doanh nghiệp trong nước tham gia. Doanh nghiệp xây dựng kho dự trữ, nhưng chi phí định mức hằng tháng thế nào, việc đảo hàng thực hiện ra sao, cần phải rất cụ thể về cơ chế.

Còn hiện nay hàng dự trữ quốc gia gửi ở kho của một vài doanh nghiệp và chi phí cho dự trữ rất thấp, gần như là các doanh nghiệp nhà nước thực hiện nhiệm vụ chính trị. Vì vậy tính bền vững không cao.

Để huy động được các nguồn lực, tôi cho rằng trước hết cần xác định các mặt hàng dự trữ gồm những gì? Nguồn vốn là do Nhà nước cân đối được bao nhiêu, phân bổ hằng năm thế nào... Từ đó xem cơ chế để thu hút các doanh nghiệp, thành phần kinh tế khác tham gia.

Cũng cần làm rõ việc tham gia sẽ trên cơ sở đấu thầu hay chỉ định thầu, rồi khi đi vào vận hành thì chi phí dự trữ, lưu kho, thuê kho thế nào...

Cần bỏ sắc thuế không hợp lý

* Nhật Bản công bố gói hỗ trợ tài chính trị giá 10 tỉ USD nhằm giúp các quốc gia châu Á ổn định quá trình thu mua dầu thô. Chúng ta nên thu hút nguồn lực nước ngoài thế nào?

- Đây là thông tin rất ý nghĩa nhưng để thu hút nguồn lực từ nước ngoài, tôi cho rằng trước hết một số chính sách cần phải thay đổi. Ví dụ như chính sách thuế nhà thầu với kho ngoại quan nói chung và kho ngoại quan xăng dầu, cần cân nhắc sửa đổi, bãi bỏ.

Nếu chúng ta có cơ chế hấp dẫn, các tổ chức, doanh nghiệp nước ngoài sẽ mang hàng gửi vào kho ngoại quan này để kinh doanh, hoặc bán sang các nước láng giềng, hoặc bán cho Việt Nam. Kho này giúp doanh nghiệp trong nước mua hàng thuận tiện hơn. Các kho ngoại quan chủ yếu nằm ở trong địa giới Việt Nam, nên trong những lúc nguy cấp, hoàn toàn mình có thể huy động từ nguồn này.

Nhưng nhà đầu tư gửi vào kho ngoại quan của Việt Nam sẽ phải chịu thuế nhà thầu, trong khi không có nước nào quy định như vậy. Dẫn tới các nhà đầu tư nước ngoài gửi hàng ở những kho lân cận như Singapore, Trung Quốc...

Cuối cùng chúng ta vừa không được thuận lợi trong mua hàng, cũng không phát huy được vai trò các kho này mỗi khi có biến động thị trường. Việc đặt ra mức thuế không hợp lý sẽ không thu hút được nguồn lực từ bên ngoài, nên sắc thuế đó cũng vô nghĩa.

* Nhìn từ các nước xung quanh đều có số ngày dự trữ lớn, vậy chúng ta học kinh nghiệm thế nào, thưa ông?

- Dự trữ là phải bỏ ra chi phí để thực hiện việc "bảo hiểm" chứ không phải dự trữ để kiếm lời.

Có thể vẫn còn những quan điểm về việc dự trữ bằng tiền thay vì dự trữ bằng hàng hóa. Tôi cho rằng điều này không phù hợp vì có lúc có tiền vẫn không mua được. Dự trữ an ninh năng lượng không chỉ dự trữ cho quốc phòng, an ninh, thiên tai địch họa, mà dự trữ này là phòng ngừa cho sự phát triển kinh tế đất nước ngay cả lúc rủi ro.

Việc dự trữ quốc gia sẽ rất "ngốn tiền". Nhưng nếu dự trữ hiệu quả, đó sẽ là bài toán kinh tế. Ví dụ khi trước đây giá xăng dầu chỉ khoảng 60 - 70 USD/thùng, nhưng khủng hoảng vừa qua thì giá lên gấp đôi. Nếu chúng ta dự trữ khi giá thấp, thì hiệu quả kinh tế và phòng ngừa rủi ro ở đó, chúng ta cũng sẽ không bị động.

Khi cơ chế được tháo gỡ, thông thoáng hơn về thuế, phân chia lợi ích hài hòa... sẽ phát huy được vai trò dự trữ quốc gia của Nhà nước, vừa huy động nguồn lực xã hội hóa để phòng ngừa rủi ro và đảm bảo an ninh năng lượng tốt hơn.

Dự trữ như thế nào?

Theo ông Bùi Ngọc Bảo, việc đề xuất xây dựng kho dự trữ cũng đã được một số doanh nghiệp nhà nước đưa ra từ lâu. Những kho xăng dầu ở sát nhà máy lọc dầu chủ yếu để dự trữ dầu thô. Với kho dầu thô tại Nghi Sơn, việc xây dựng kho cần mang tính chất độc lập để tăng khả năng tự chủ nguồn dầu thô, xăng dầu của Việt Nam hơn là chỉ để phục vụ cho Nhà máy lọc hóa dầu Nghi Sơn.

Nhà máy lọc hóa dầu Bình Sơn chủ yếu sử dụng nguồn dầu thô của Việt Nam sản xuất, khai thác. Vì vậy, có thể tính toán thời gian dự trữ phù hợp với đặc thù của nhà máy.

Ông Lê Minh (thành viên Hội đồng Khoa học thuộc Hiệp hội Năng lượng Việt Nam): thì cho rằng với năng lực còn hạn chế về dữ trữ năng lượng như hiện nay và nhu cầu bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, Chính phủ nên xem xét cho triển khai xây dựng một hoặc hai kho dự trữ liên hợp quốc gia về dầu thô và các sản phẩm xăng dầu.

Chi phí cho một kho dự trữ khoảng 1 triệu tấn là khoảng 400 triệu USD. Trước hết, có thể tính phương án dùng vốn ngân sách để xây dựng kho dự trữ dầu thô quốc gia.

Ngoài ra là phương án kêu gọi vốn đầu tư từ các nhà đầu tư trong nước và quốc tế. Đây là phương án có tính thực tiễn cao, đã và đang được áp dụng phổ biến ở nhiều nước trên thế giới như Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc... Việc xây dựng kho này có thể thực hiện ở Nghi Sơn (Thanh Hóa) là nơi có tiềm năng lớn trở thành trung tâm kinh doanh, cung cấp dầu thô trong khu vực khi dự án này hoàn thành.

Đẩy nhanh xây thêm kho dự trữ xăng dầu

Nguồn xăng dầu dự trữ quốc gia của Việt Nam hiện vẫn chưa được sử dụng do nguồn cung trong nước và nhập khẩu được đảm bảo.