Giới văn hóa, nghệ thuật nói chung ở Hà Nội, không chỉ giới mỹ thuật, đang dành nhiều lời kính cẩn để từ biệt với họa sĩ, nhà văn hóa Đỗ Đức. Ông vừa mất rạng sáng ngày 7-4, sau một thời gian chống chọi với trọng bệnh.

Họa sĩ Đỗ Đức - một đời vẽ núi thẳm sông dài miền biên viễn

Sinh năm 1945, họa sĩ Đỗ Đức tốt nghiệp khoa mỹ thuật Trường Văn hóa nghệ thuật Việt Bắc năm 1970.

Ông tiếp tục theo học Đại học Mỹ thuật Hà Nội (nay là Đại học Mỹ thuật Việt Nam), tốt nghiệp năm 1980 với bài tốt nghiệp tranh khắc gỗ Chợ vùng cao.

Tác phẩm này đã được Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam đưa vào bộ sưu tập tranh khắc gỗ của bảo tàng.

Họa sĩ Đỗ Đức còn có 14 tác phẩm được Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam sưu tập và 15 tác phẩm được lưu giữ tại Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Thái Nguyên. Tất cả tác phẩm này đều được ông vẽ về đề tài đời sống và văn hóa, trang phục của đồng bào các dân tộc thiểu số phía Bắc Việt Nam.

Về nhân duyên gắn bó với vùng văn hóa miền biên cương phía Bắc, họa sĩ Đỗ Đức cho biết là vì ông làm việc tại Nhà xuất bản Văn hóa Dân tộc nên có nhiều cơ hội được gắn bó với bà con dân tộc miền núi.

Năm 1973, ông lên Hà Giang lần đầu, đi mấy huyện vùng cao Đồng Văn, Quản Bạ. Chỉ 23 ngày, và sau đó, cả cùng biên viễn ấy theo ông suốt cuộc đời làm nghệ thuật, trở thành "quê hương nghệ thuật" của Đỗ Đức.

Nhiều năm điền dã trên núi, từ Tây Bắc đến Việt Bắc, Đông Bắc, tìm hiểu và chia sẻ với đời sống các sắc tộc thiểu số, ông nhận thêm nhiều giá trị nhân văn kết nối giữa thiên nhiên với con người nơi đây.

Đỗ Đức bảo ông có thể ngồi hằng ngày trên cao nguyên đá Hà Giang để ngắm biển đá mênh mông hai bên đường vào Khau Vai, Mèo Vạc, Lũng Phìn, Lũng Táo, Phó Là, Phó Cáo, Đồng Văn.

Những lúc ngồi nhìn đá cao nguyên như thế, ông như thấy biển người thời tiền sử hóa thạch, như chợ phiên đang họp trên núi.

Cho nên rừng thẳm, sông dài, cao nguyên đá trùng điệp và những con người nơi đây chính là đề tài mà họa sĩ Đỗ Đức theo đuổi suốt một đời.

Tháng 9-2024, họa sĩ dành cả một triển lãm tâm huyết ở tuổi 80, cũng là triển lãm cá nhân lớn cuối cùng của ông, cho đá, cho non nước biên thùy, cho những người dân ông một đời học hỏi và mang ơn.

Có một nhà văn hóa Đỗ Đức

Ngoài vẽ tranh, Đỗ Đức còn là một nhà nghiên cứu phong tục văn hóa, tập quán cự phách. Nhiều nhà văn, nhà nghiên cứu, họa sĩ có tiếng đều trân trọng gọi ông là nhà văn hóa.

Ông đã xuất bản hàng chục đầu sách về văn hóa, từ văn hóa các dân tộc thiểu số đến văn hóa, phong tục, nếp sống "nhà quê" của đồng bằng Bắc Bộ xưa.

Ông có nhiều quyển sách văn chương và văn hóa thú vị như Trang phục và nét văn hóa của các dân tộc thiểu số phía Bắc Việt Nam, Hà Nội đây chứ đâu, Gã thợ xăm, Tuổi thơ ơi, Quả na mở mắt, 10 năm ngẫm ngợi...

Bên cạnh đó là những tập sách về mỹ thuật, nhiếp ảnh như Nghiên cứu mỹ thuật Việt Nam hiện đại, Tranh khắc gỗ Việt Nam, Mỹ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam, Nhiếp ảnh các dân tộc thiểu số Việt Nam...

Trên hết, ông có gần nửa thế kỷ viết các bài báo về văn hóa và mỹ thuật trên nhiều tờ báo uy tín, góp công không nhỏ cho văn hóa, nghệ thuật nước nhà. Đặc biệt ông viết rất nhiều về các đồng nghiệp họa sĩ, từ đồng tuế đến hậu hối, tiền bối, với rất nhiều sự trân trọng.

Ông cũng như một cuốn từ điển về văn hóa dân gian và mỹ thuật, luôn sẵn sàng sẻ chia với thế hệ trẻ.

Những ân tình ấy ông dâng tặng cho cuộc đời, bạn bè, hậu bối khắc ghi.

Họa sĩ Đỗ Đức thương lắm ‘non nước biên thùy’

Ở tuổi 80, họa sĩ Đỗ Đức gây kinh ngạc cho các đồng nghiệp bằng một triển lãm bề thế với 50 bức sơn dầu khổ lớn vẽ núi rừng và sinh hoạt của đồng bào dân tộc thiểu số. Triển lãm: Non nước biên thùy.