Những rạn nứt ngày càng sâu trong nội bộ NATO giữa Mỹ và châu Âu đang thúc đẩy một số nước tính đến phương án kiến trúc an ninh thay thế - trong đó Ukraine đóng vai trò trung tâm, không phải như một nước cần được bảo vệ, mà như một đối tác chiến lược không thể thiếu.

Trong bối cảnh hòa đàm Nga - Ukraine rơi vào bế tắc, drone Ukraine liên tiếp xâm phạm lãnh thổ các nước NATO và nội bộ liên minh ngày càng lộ rõ bất đồng, một báo cáo từ Trung tâm Nghiên cứu Đông Âu Stockholm (SCEEUS) đã đề xuất định dạng "Bắc Âu + Ukraine" - một liên minh an ninh nằm ngoài khuôn khổ NATO và EU. Giới phân tích Nga gọi đây là "MicroNATO" - phôi thai của một kiến trúc quân sự châu Âu không có Mỹ.

"MicroNATO" và bất đồng nội bộ

Báo cáo do hai tác giả Minna Olander (SCEEUS, thuộc Viện Quan hệ quốc tế Thụy Điển) và Olena Davlikanova (Trung tâm An ninh Sahaidachny, Ukraine) đồng thực hiện, lập luận rằng Ukraine không phải là đối tượng cần được bảo vệ, mà là "yếu tố kiềm chế quan trọng đối với Nga".

Báo cáo nhấn mạnh Ukraine và các nước Bắc Âu, bao gồm các nước Baltic, là "các nền dân chủ nhỏ và vừa" với "ký ức lịch sử chung" và "điểm yếu chiến lược chung". Ukraine đang "bảo vệ sườn Baltic - Scandinavia", kiềm chế quân đội Nga - và nếu không có Ukraine, Nga sẽ "đe dọa trực tiếp khu vực".

Từ đó, báo cáo đề xuất thành lập một Hội đồng Quốc phòng châu Âu nằm ngoài khuôn khổ EU và NATO, tích hợp dần Ukraine vào các cấu trúc quân sự Bắc Âu.

Giám đốc Viện Các chiến lược kinh tế và chính trị quốc tế Nga E. Panina nhận định đây về cơ bản là "phôi thai của một kiến trúc thay thế cho việc quân sự hóa châu Âu không có Mỹ", và đặt tên là "MicroNATO".

Bà cũng lưu ý báo cáo không hề đề cập đến khả năng bình thường hóa quan hệ với Matxcơva sau chiến tranh, mà toàn bộ được mô tả theo thuật ngữ "răn đe".

Thực tế cho thấy khoảng cách quan điểm trong nội bộ NATO là rất lớn. Trong khi Ý và Tây Ban Nha không mặn mà với việc viện trợ và tiếp tục cuộc chiến, các nước Bắc Âu và một số nước Đông, Trung Âu lại có lập trường cứng rắn hơn nhiều.

Nhóm NB8 - gồm 5 nước Bắc Âu (Đan Mạch, Phần Lan, Iceland, Na Uy, Thụy Điển) và 3 nước Baltic (Estonia, Latvia, Lithuania) - đang trở thành nhóm ủng hộ quân sự hóa nhất, nhất quán nhất và ủng hộ Ukraine nhất trong NATO.

Tổng thống CH Czech Petr Pavel thậm chí kêu gọi NATO phải "thể hiện sức mạnh" với Matxcơva, đề xuất cắt đứt Internet Nga, loại toàn bộ ngân hàng Nga khỏi hệ thống toàn cầu, và bắn hạ cả drone lẫn máy bay Nga.

Phát biểu với tờ Guardian tại Prague, ông Pavel kêu gọi các phản ứng "đủ quyết đoán, thậm chí có thể là bất đối xứng" để đối phó với "hành vi khiêu khích của Matxcơva", cảnh báo nếu không sẽ có nguy cơ Điện Kremlin leo thang.

"Nóng" drone, "lạnh" đàm phán

Căng thẳng không chỉ dừng lại ở tranh luận chính sách. Theo RT, các nước Baltic gần đây liên tiếp ghi nhận sự cố drone của Ukraine bị các hệ thống tác chiến điện tử gây nhiễu, khiến chúng chệch hướng sang lãnh thổ các thành viên NATO.

Ngày 19-5, lần đầu tiên NATO bắn hạ một drone Ukraine sau khi nó xâm nhập lãnh thổ Estonia. Bộ trưởng Quốc phòng Ukraine Mykhailo Fedorov buộc phải lên tiếng xin lỗi.

Ngày 20-5, Tổng thống Lithuania Gitanas Nauseda và Thủ tướng Inga Ruginiene được đưa đến nơi trú ẩn an toàn do cảnh báo không kích từ hoạt động drone gần biên giới với Belarus. Quân đội khuyến cáo người dân vùng Vilnius tìm nơi trú ẩn, không phận sân bay Vilnius bị đóng cửa gần một giờ.

Theo BNS, Quốc hội Lithuania (Seimas) cũng được sơ tán. ABC News nhận định đây là sự cố quy mô lớn đầu tiên tại thủ đô một quốc gia EU và NATO kể từ khi xung đột Ukraine bùng phát năm 2022.

Trong khi đó, hòa đàm Nga - Ukraine đã rơi vào bế tắc. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio tuyên bố tại cuộc họp các bộ trưởng ngoại giao NATO ở Helsingborg (Thụy Điển) ngày 22-5 rằng Washington không có ý định tham gia "chu kỳ họp hành không hồi kết" không dẫn đến đâu, và hiện không có cuộc đàm phán ba bên nào giữa Mỹ, Ukraine và Nga. Mỹ sẵn sàng quay lại, nhưng chỉ khi có cơ hội thực sự cho đối thoại hiệu quả.

Trên thực địa chính trị, Tổng thống Mỹ Donald Trump vừa công bố kế hoạch điều thêm 5.000 binh sĩ đến Ba Lan - động thái diễn ra ngay sau khi Mỹ tuyên bố rút một bộ phận quân khỏi Đức, cho thấy Washington đang tái định vị chứ không rút lui khỏi châu Âu.

Tuy nhiên, với tỉ lệ ủng hộ giảm xuống còn 37% và Đảng Dân chủ được dự báo có đến 73 - 85% cơ hội giành lại Hạ viện, ông Trump đang chịu áp lực chính trị ngày càng lớn trong nước. Nếu Đảng Dân chủ giành được đa số ở ít nhất một viện, các gói viện trợ mới cho Ukraine sẽ chỉ còn là vấn đề thời gian.

Trong bối cảnh đó, Tổng thư ký NATO Mark Rutte đang thúc đẩy các thỏa thuận quốc phòng mới có lợi cho Mỹ nhằm ngăn ông Trump quay lưng lại với liên minh, hướng tới hội nghị thượng đỉnh NATO vào tháng 7 tại Ankara. Tuy nhiên, theo Politico, các chuyên gia cảnh báo những bước đi này có thể làm trầm trọng thêm bất đồng trong nội bộ EU.

Rạn nứt Mỹ - NATO: Cuộc chiến Iran là giọt nước tràn ly

Mỹ tuyên bố rút 5.000 binh sĩ khỏi Đức giữa lúc căng thẳng giữa Washington và các đồng minh NATO leo thang vì cuộc chiến Iran. Liệu liên minh xuyên Đại Tây Dương tồn tại gần tám thập niên có đứng vững?