Giải bài toán 4 tỉ USD nông sản 'bốc hơi' trên đường ra chợ bằng cách nào?

Báo cáo từ Hiệp hội Rau quả Việt Nam được các chuyên gia dẫn lại còn cho thấy tỉ lệ hao hụt nông sản sau thu hoạch chạm ngưỡng 35% - 45%. Đây không còn là chuyện thời tiết thất thường hay câu chuyện ý thức tiêu dùng, mà là một vấn đề trong quản lý hiệu quả kinh tế trong chuỗi giá trị.

Vì sao bài toán thất thoát nông sản đã được chỉ ra nhiều năm nhưng chưa có lời giải dứt điểm? 

Đó cũng là chủ đề của cuộc đối thoại đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực thực phẩm, lễ phát động Food System Innovation Challenge 2026 được tổ chức vào chiều 16-10 nhằm hưởng ứng Ngày Lương thực Thế giới (ngày 16-10).

Số liệu từ nhóm nghiên cứu từ gồm TS Nguyễn Thị Vân Anh, TS Lê Thanh Long và PGS. TS Nguyễn Văn Toản, Trường đại học Nông Lâm, Đại học Huế công bố tại sự kiện, cho thấy rào cản công nghệ lớn nhất hiện nay chính là áp lực chi phí đầu tư ban đầu, chiếm tới 57%. Đầu tư hệ thống kho lạnh đạt chuẩn, lắp đặt cảm biến IoT giám sát nhiệt độ hay ứng dụng phần mềm quản lý vận tải là khoản chi vượt quá năng lực tài chính của phần lớn hợp tác xã và doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Hệ quả là chuỗi logistics nông sản đứt đoạn, hàng hóa vận chuyển bằng xe tải thường dưới thời tiết nhiệt đới. Dữ liệu cung - cầu phân tán khiến phương tiện thường xuyên chạy rỗng chiều về. Sự thiếu hụt của chuỗi bảo quản lạnh trở thành "cục máu đông" chặn đứng dòng lợi nhuận của toàn ngành.

Theo các chuyên gia, để bịt lỗ hổng 4 tỉ USD, tư duy kinh doanh nông sản buộc phải chuyển từ "bù lỗ bằng giải cứu" sang "tối ưu hóa biên lợi nhuận bằng công nghệ và tuần hoàn".

Thứ nhất phải chuyển đổi số chuỗi cung ứng. Ứng dụng cảm biến thông minh, chuỗi lạnh kết nối IoT và dữ liệu lớn để dự báo cung - cầu và lộ trình vận tải. Đây không phải cuộc đua công nghệ xa xỉ, mà là bài toán đo đếm được bằng tiền. Rõ rệt nhất là giảm 5% tỉ lệ hư hao nông sản trên đường vận chuyển đồng nghĩa với việc giữ lại hàng trăm triệu USD lợi nhuận ròng cho toàn ngành.

Thứ hai, định giá lại phụ phẩm nông nghiệp. Tư duy nông nghiệp truyền thống xem vỏ trấu, rơm rạ, bã nông sản sau chế biến là rác thải gánh nặng chi phí xử lý. Nhưng theo mô hình kinh tế tuần hoàn, đây chính là nguyên liệu đầu vào giá rẻ để chiết xuất hợp chất sinh học, sản xuất bao bì phân hủy sinh học, khí biogas và phân bón hữu cơ vi sinh. Khép kín vòng đời thực phẩm không chỉ giúp doanh nghiệp đạt mục tiêu giảm phát thải, mà trực tiếp tạo ra nguồn doanh thu phụ trợ mới.

Và thứ ba là cơ chế hợp tác công - tư (PPP) cùng mô hình vườn ươm "4 nhà". Cần mô hình liên kết thực chất giữa cơ quan quản lý, viện và trường, doanh nghiệp cùng startup. Khi doanh nghiệp đưa ra bài toán thị trường và vốn hạt giống, viện trường cung cấp phòng lab R&D, các startup trẻ cung cấp giải pháp thuật toán, công nghệ mới có thể bước từ giấy tờ ra thương mại hóa với chi phí rẻ hơn nhiều lần.

Khoản tổn thất 4 tỉ USD mỗi năm là một chi phí cơ hội quá đắt. Lợi nhuận bền vững của nông sản Việt không còn nằm ở việc cố mở rộng thêm diện tích đất canh tác, mà nằm ở việc chặn đứng sự lãng phí trên từng cây số của chuỗi cung ứng.

Tìm cách đưa mít 'ruột đỏ Cái Ngang' từ vườn lên bàn ăn

Ngay ngày đầu ra mắt, dự án Jackfruit Việt Nam đã bắt tay với Hiệp hội Ẩm thực TP.HCM để đưa trái mít vào chuỗi cung ứng thực phẩm và ẩm thực tại các đô thị lớn, từ đó mở ra thị trường tiêu thụ mới, giá trị hơn cho trái mít Việt.