Ngày 28-2, Mỹ và Israel liên thủ tấn công vào Tehran, dẫn tới cái chết của lãnh tụ tối cao Ali Khamenei cùng hàng chục nhân vật cấp cao khác của Iran.

Ai hay tên lửa của nước nào đã ra đòn kết liễu đến giờ còn chưa ngã ngũ, song dựa trên một số thông tin được rò rỉ bởi truyền thông phương Tây, Washington đã cung cấp thông tin tình báo để Tel Aviv điều máy bay tập kích bằng tên lửa tầm xa.

Với Tehran, họ dường như không cần câu trả lời cho điều đó. Cái chết của lãnh tụ tối cao đã vượt qua lằn ranh đỏ của Iran và các cuộc tấn công mang tính báo thù đã được phát động, nhắm vào Israel cùng các căn cứ của Mỹ tại Trung Đông.

Cả khu vực chưa bao giờ đứng trước nguy cơ một cuộc chiến toàn diện như lúc này kể từ chiến tranh vùng Vịnh năm 1991.

Những cái "được" của ông Trump và Mỹ

Một trong những câu hỏi đặt ra lúc này là Tổng thống Donald Trump cũng như Mỹ "được" và "mất" gì từ cái chết của ông Khamenei. Câu trả lời cần được đặt trên nhiều phương diện, cấp độ khác nhau.

Trên góc độ cá nhân, quyết định của ông Trump củng cố hình ảnh ông là một nhà lãnh đạo quyết đoán, dám nghĩ dám làm và làm mạnh tay với các vấn đề mà nhiều người tiền nhiệm không giải quyết được.

Những người ủng hộ ông Trump - từ người Mỹ gốc Do Thái đến những người theo chủ nghĩa dân tộc và cực hữu, bảo thủ - đang reo hò. Các nghị sĩ Cộng hòa như Mike Rounds, Maria Elvira Salazar hay Tim Scott đã ca ngợi đây là "khoảnh khắc thay đổi lịch sử".

Điều này, hẳn nhiên, cũng cần đặt trong bối cảnh Mỹ sắp bước vào cuộc bầu cử giữa kỳ vào tháng 11 tới - thời điểm tất cả 435 ghế tại Hạ viện và 1/3 ghế tại Thượng viện phải bầu lại.

Từ cấp độ quốc gia, cái chết của ông Khamenei tạo ra khoảng trống quyền lực lớn và bất ngờ chưa từng có ở Iran kể từ cuộc cách mạng năm 1979. Với chính quyền Mỹ hiện tại, đây là điều kiện thuận lợi nhất suốt nhiều thập kỷ qua để thúc đẩy các toan tính tiềm năng khác.

Trong bài phát biểu ngày 1-3 (giờ Mỹ), Tổng thống Trump công khai kêu gọi người dân Iran "vùng lên giành lại đất nước", thể hiện rõ ràng kỳ vọng thay đổi chế độ tại quốc gia này.

Sau các cuộc biểu tình rầm rộ trên khắp Iran mấy tháng gần đây, ông Trump dường như tin rằng cái chết của ông Khamenei sẽ đặt dấu chấm hết cho chế độ hiện tại ở Iran, mở đường cho một chế độ ôn hòa hay thậm chí thân Mỹ và phương Tây.

Nhìn rộng ra khu vực Trung Đông, việc ông Khamenei thiệt mạng khiến cấu trúc quyền lực của Hồi giáo dòng Shiite rung lắc mạnh. Cố lãnh tụ tối cao không chỉ là biểu tượng của chế độ Iran mà còn là người đứng sau chương trình hạt nhân, tên lửa đạn đạo và "trục kháng chiến" chống Mỹ - Israel như Hezbollah, Houthi, Hamas.

Nói cách khác, việc loại bỏ biểu tượng này sẽ làm cấu trúc quyền lực Shiite tại Trung Đông suy yếu, qua đó củng cố liên minh của Israel với các quốc gia Ả Rập theo dòng Sunni và định hình lại các liên minh khu vực theo hướng có lợi cho Mỹ.

Canh bạc rủi ro

Việc ông Khamenei thiệt mạng trong cuộc tập kích của Mỹ - Israel hẳn nhiên đã chiếm thời lượng của nhiều báo đài quốc tế qua nay. Có hoan nghênh, có trung lập nhưng cũng có chỉ trích.

Tờ The Guardian của Anh và một số tờ báo phương Tây khác mô tả đây là một vụ "ám sát", trong khi giới quan sát quan hệ quốc tế cho rằng điều này sẽ tạo ra một tiền lệ nguy hiểm, làm suy yếu Hiến chương Liên hợp quốc.

Trong tuyên bố ngày 1-3, Tổng thống Trump nhấn mạnh các hoạt động quân sự của Mỹ sẽ không dừng lại cho đến khi Washington đạt được tất cả mục tiêu.

Thế nhưng mục tiêu của ông Trump và đồng minh là gì? "Loại bỏ lãnh tụ tối cao?". Họ đã làm được vào ngày 28-2. "Xóa sổ và ngăn chặn chương trình hạt nhân, tên lửa đạn đạo của Iran?". Họ thậm chí đã làm từ năm ngoái, trong cuộc chiến 12 ngày.

Ngoại trừ bộ sậu thân tín của ông Trump, không ai rõ các mục tiêu của Mỹ là gì. Hoặc là có những mục tiêu chưa đạt được, như thay đổi chế độ ở Iran hoặc là… chẳng có gì và đây chỉ là cách để chính quyền ông Trump gây áp lực với những người đang tạm quyền lãnh đạo Iran, đồng thời chừa đường lui trước áp lực kết thúc nhanh chóng chiến sự từ Quốc hội và phần đông người dân Mỹ.

Cuộc thăm dò dư luận của Reuters/Ipos cho thấy 43% người được hỏi phản đối tấn công Iran trong khi chỉ có 27% ủng hộ. Còn theo khảo sát của YouGov, 39% cho rằng hành động quân sự của Mỹ là phi lý, vẫn cao hơn mức 32% cho rằng điều này là hợp lý. Tỉ lệ ủng hộ ông Trump giảm xuống còn 39%.

Với 3 lính Mỹ đã thiệt mạng và ông Trump thừa nhận "có thể còn nhiều hơn", dư luận Mỹ, vốn mệt mỏi với các cuộc chiến Trung Đông, có thể quay lưng nhanh chóng nếu chiến dịch kéo dài quá 4 tuần như ông chủ Nhà Trắng dự báo.

Hãng tin Reuters dẫn đánh giá của Cơ quan Tình báo Trung ương (CIA) được trình lên Nhà Trắng trong những tuần trước cuộc tấn công Iran đã kết luận rằng nếu ông Khamenei bị giết, những nhân vật cứng rắn từ lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) hoặc các giáo sĩ cứng rắn hoàn toàn có thể thay thế vai trò này.

Thêm vào đó, một quan chức Mỹ am hiểu về các cuộc thảo luận nội bộ của Nhà Trắng tiết lộ các quan chức IRGC khó có thể tự nguyện đầu hàng, một phần vì họ đã được hưởng lợi từ một mạng lưới bảo trợ rộng lớn được thiết kế để duy trì lòng trung thành nội bộ. Cũng theo vị này, nếu không có "sự phản bội" của các lực lượng vũ trang, việc "thay màu" chế độ là rất khó.

Việc thay đổi chế độ, sự xuất hiện của một chính quyền ôn hòa, thân Mỹ và phương Tây, do vậy cũng được cho là khó có thể xảy ra trong thời gian ngắn.

Chiến sự Iran: Tàn cuộc sẽ ra sao?

Mỹ và Israel đã khai hỏa, mục tiêu cấp cao của Iran đã bị tiêu diệt. Khai cuộc và trung cuộc của ván cờ địa chính trị này đã có kết quả tương đối rõ ràng, nhưng câu hỏi quyết định vẫn còn bỏ ngỏ: tàn cuộc sẽ kết thúc thế nào?