Kinh nghiệm từ Singapore và Thượng Hải cho thấy sự gắn kết giữa cảng biển và khu thương mại tự (FTZ) do có thể tạo ra lực hút bền vững đối với thương mại và đầu tư, đồng thời giúp giảm chi phí và nâng cao hiệu quả logistics. Đây cũng là hướng đi mà TP.HCM đang định vị cho FTZ Cái Mép Hạ.

Đầu mối kết nối hàng hóa với thị trường toàn cầu

Gắn liền với cụm cảng nước sâu Cái Mép - Thị Vải, FTZ Cái Mép Hạ được định vị là đầu mối kết nối trực tiếp hàng hóa giữa TP.HCM và thị trường toàn cầu thông qua vận tải biển, khai thác tối đa các tuyến hàng hải quốc tế trọng yếu Á - Âu và Á - Mỹ.

FTZ Cái Mép Hạ trước mắt được kỳ vọng sẽ cải thiện hiệu quả logistics cho hàng hóa từ nội địa ra quốc tế, trong bối cảnh cụm cảng Cái Mép - Thị Vải đang cạnh tranh ngày càng trực diện với các trung tâm trung chuyển khu vực như Singapore và Thái Lan về chi phí và thời gian vận chuyển.

Theo TS Đặng Thanh Tuấn, trưởng bộ môn logistics và quản lý chuỗi cung ứng, Trường đại học quốc tế Hồng Bàng, FTZ được kỳ vọng là một "lãnh thổ đặc biệt", nơi hàng hóa được lưu thông với mức độ tự do cao, gần như không chịu các rào cản thuế quan và thủ tục hành chính như khu vực hải quan thông thường.

Một FTZ hiệu quả, theo ông Tuấn, có thể được nhận diện qua ba yếu tố cốt lõi. Thứ nhất là tốc độ, khi thời gian thông quan phải được tính bằng giờ thay vì bằng ngày. Thứ hai là chi phí, với cơ chế miễn thuế và cắt giảm chi phí logistics.

Thứ ba là khả năng thu hút dòng vốn, khi FTZ đóng vai trò như một "sân chơi" thu hút các doanh nghiệp cung cấp các giải pháp vận tải, kho bãi và dịch vụ mới, đồng thời mở rộng sang các lĩnh vực tài chính và công nghệ cao khi FTZ Cái Mép Hạ phát triển thêm các chức năng liên quan.

"Việc hình thành hệ sinh thái logistics, kho bãi và dịch vụ hậu cần đồng bộ sẽ tháo gỡ các điểm nghẽn hạ tầng hiện nay, hỗ trợ doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, nâng cao năng lực chuỗi cung ứng của TP.HCM và toàn vùng Đông Nam Bộ", ông Tuấn nêu.

Bà Quyên Nguyễn, Giám đốc Công ty tư vấn chuỗi cung ứng CEL Consulting, nhận định từ góc nhìn chuỗi giá trị toàn cầu, FTZ Cái Mép Hạ có tiềm năng giải quyết những thách thức logistics trong giai đoạn phát triển tiếp theo của Việt Nam.

Và để hiện thực hóa kỳ vọng này, Cái Mép Hạ cần được thiết kế như một nền tảng điều phối và thực thi, thay vì chỉ là sự mở rộng về không gian kho bãi hay hạ tầng logistics.

Theo bà Quyên, rào cản logistics không còn nằm ở việc thiếu cơ sở vật chất, nhưng nằm ở mức độ ổn định, khả năng phối hợp và chất lượng thực thi giữa các khâu như hải quan, cảng biển, vận tải nội địa và các quy trình liên ngành.

Đây cũng là một quá trình chuyển dịch mang tính quy luật, từng diễn ra tại nhiều nền kinh tế hội nhập nhanh khi khối lượng hàng hóa tăng mạnh và chuỗi cung ứng trở nên phức tạp hơn.

"Nếu FTZ Cái Mép Hạ giúp doanh nghiệp ra quyết định nhanh hơn và làm cho quy trình logistics ổn định, ít biến động hơn, chi phí logistics trên toàn chuỗi sẽ giảm rõ rệt. Ngược lại, nếu FTZ chỉ dừng ở việc bổ sung thêm kho bãi, tác động của mô hình này sẽ rất hạn chế", bà Quyên nêu.

Ổn định logistics, thu hút đầu tư

Đi trước mô hình FTZ Cái Mép Hạ, phân khu Dương Sơn thuộc FTZ Thượng Hải, gắn trực tiếp với cảng nước sâu, đã chứng minh vai trò của FTZ trong việc nâng tầm một cảng biển thành trung tâm logistics và trung chuyển toàn cầu.

Tại đây hàng hóa trung chuyển từ nước ngoài và tái xuất sang thị trường thứ ba được miễn kiểm tra, giúp rút ngắn thời gian xử lý thông quan khoảng 50%. Nhờ cải thiện tốc độ và độ ổn định vận hành, tỉ trọng hàng trung chuyển quốc tế và hàng gom tại cảng Dương Sơn đã tăng lên 18,6%, đưa cảng này lên nhóm dẫn đầu thế giới về hiệu suất.

Quan trọng hơn, FTZ Thượng Hải không chỉ là ưu đãi chính sách, mà là một hệ sinh thái logistics tập trung, nơi hãng tàu, doanh nghiệp giao nhận, đại lý hải quan, kho ngoại quan và các dịch vụ logistics giá trị gia tăng cùng hiện diện.

Sự tập trung này giúp doanh nghiệp rút ngắn quãng đường vận chuyển nội bộ, giảm chi phí trung gian và hạn chế rủi ro phối hợp giữa các khâu.

Năm 2024, giá trị hàng hóa xuất nhập khẩu qua các cảng Thượng Hải đạt khoảng 156 tỉ USD, tăng 26,5% so với năm 2020, song song với việc thành phố này tiếp tục gia tăng tỉ trọng thu hút FDI trong tổng vốn đầu tư nước ngoài vào Trung Quốc.

Liên hệ với Việt Nam, TS Đặng Thanh Tuấn cho rằng với lợi thế cảng nước sâu và quy hoạch bài bản, FTZ Cái Mép Hạ có thể trở thành "thỏi nam châm" thu hút các hãng vận tải - hàng hải, doanh nghiệp logistics tích hợp (3PL/4PL) và các nhà sản xuất công nghệ cao, xanh, có nhu cầu xuất nhập khẩu nhanh.

"FTZ có thể biến cảng từ một điểm bốc dỡ đơn thuần thành một hệ sinh thái logistics khép kín, qua đó giảm chi phí logistics và rút ngắn thời gian tiếp cận thị trường", ông nhận định.

Trong khi đó, theo bà Quyên, giá trị cốt lõi của FTZ không nằm chỉ ở ưu đãi thuế, mà ở khả năng tạo ra quy trình logistics ổn định và có thể dự đoán. "Việc rút ngắn thời gian lưu hàng, giảm các khâu bàn giao và kiểm tra lặp lại, cùng với lịch vận chuyển đáng tin cậy, giúp doanh nghiệp sử dụng vốn hiệu quả hơn và nâng cao chất lượng lập kế hoạch, tác động bền vững hơn nhiều so với các ưu đãi chi phí đơn lẻ" - bà Quyên nói.

Cũng theo bà Quyên, FTZ Cái Mép Hạ chỉ phát huy hiệu quả nếu được thiết kế như một "vùng đệm" giữa vận tải biển toàn cầu nhiều biến động và hoạt động sản xuất, phân phối trong nước. Theo đó sẽ cho phép triển khai các dịch vụ logistics tạo giá trị gia tăng ngay tại chỗ, từ gom hàng ngoại quan, gia công nhẹ, logistics chuỗi lạnh đến xử lý đơn hàng thương mại điện tử, trên nền tảng vận hành minh bạch và chia sẻ dữ liệu thông suốt.

Không chạy đua chi phí thấp

Các chuyên gia cho rằng Cái Mép Hạ không cần sao chép mô hình của Singapore hay cạnh tranh bằng chi phí thấp. Theo bà Quyên, các trung tâm logistics hàng đầu Đông Nam Á không còn được phân biệt chủ yếu bằng sản lượng TEU, mà bởi kỷ luật quản trị, tốc độ xử lý và mức độ ổn định trong vận hành.

Singapore là một ví dụ điển hình. FTZ của nước này được nhắc đến không chỉ vì quy mô, mà vì hiệu suất hệ thống và độ tin cậy cao, giúp duy trì vai trò "nút neo" trong mạng lưới logistics toàn cầu. Năm 2025, cảng Singapore xử lý khoảng 44,66 triệu TEU - mức kỷ lục, cho thấy năng lực thực thi ổn định vẫn tiếp tục thu hút dòng hàng trong bối cảnh nhiều biến động.

Trong khi đó, Thái Lan và Malaysia đang mở rộng công suất và phát triển các hành lang logistics mới, làm gia tăng áp lực cạnh tranh trong khu vực. "Vì vậy, điểm khác biệt thực sự nằm ở chất lượng thực thi trên toàn hành lang logistics, từ cảng nước sâu, kết nối nội địa, ICD, khu công nghiệp đến khâu giao nhận cuối cùng, cùng với khung vận hành rõ ràng cho doanh nghiệp", bà Quyên nhấn mạnh.

Theo bà Quyên, khi chuỗi cung ứng toàn cầu dịch chuyển khỏi tư duy tối ưu chi phí đơn thuần, những địa điểm có khả năng giảm biến động và tăng tính dự đoán sẽ thu hút các dòng hàng giá trị cao và các quyết định chiến lược dài hạn. Đây cũng chính là không gian định vị phù hợp cho FTZ Cái Mép Hạ.

SMC bứt phá, ghi dấu trên bản đồ logistics Việt Nam và quốc tế

SMC Services and Engineering (SMC) vừa được vinh danh Top 500 doanh nghiệp tư nhân lớn nhất Việt Nam năm 2025 (VNR500) và Top 5 công ty logistics uy tín năm 2025 - nhóm ngành vận tải siêu trường siêu trọng.