Doanh nhân trong thời đại không có bản đồ

Mười sáu năm trước, ngày 13-10-2010, tôi viết bài "Doanh nhân: Người học trò không bao giờ tốt nghiệp". Khi ấy, tôi nghĩ nhiều đến chuyện doanh nhân phải học quản trị, học dùng người, học chịu áp lực và cân bằng gia đình với công việc. Mười sáu năm sau đọc lại, tôi thấy những điều ấy vẫn đúng. Nhưng thế giới mà doanh nhân đang sống đã khác rất nhiều.

Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển với những mục tiêu chưa từng có tiền lệ: tăng trưởng hai con số, bước vào kỷ nguyên vươn mình, xây dựng một nền kinh tế đi nhanh hơn và xa hơn. Nghị quyết 68 xác định kinh tế tư nhân là một trong những động lực quan trọng nhất của nền kinh tế. Doanh nghiệp được khuyến khích lớn lên, đổi mới, đầu tư công nghệ và bước ra thị trường thế giới.

Đó là một lời hiệu triệu mạnh mẽ. Nhưng ở phía bên kia của khát vọng ấy là một thực tế không hề nhẹ nhàng.

Doanh nhân phải học để bước tiếp

Thị trường thay đổi quá nhanh. Nhiều mô hình từng thành công bỗng trở nên lỗi thời. Trí tuệ nhân tạo có thể làm trong vài phút những việc trước đây cần cả một nhóm nhân sự. Một doanh nghiệp nhỏ có thể tiếp cận thị trường toàn cầu nhưng cũng có thể mất khách hàng vào tay một đối thủ chưa từng nghe tên.

AI không chỉ thay đổi cách làm việc mà còn đặt lại câu hỏi về năng lực của người lãnh đạo. Kinh nghiệm ba mươi năm của mình còn giá trị đến đâu? Mình phải học thêm điều gì để không trở thành người đứng ngoài sự thay đổi?

Doanh nhân hôm nay không chỉ học để phát triển. Nhiều lúc, chúng ta học để không bị bỏ lại. Nhưng công nghệ chưa phải là nỗi lo duy nhất.

Những năm gần đây, nhiều doanh nhân bị bắt, nhiều vụ án kinh tế được đưa ra xét xử. Các hoạt động về thuế, kế toán, huy động vốn, đất đai, chứng khoán và giao dịch liên kết đều được kiểm soát chặt chẽ hơn. Điều đó cần thiết cho một nền kinh tế muốn phát triển lành mạnh. Kinh doanh không thể dựa mãi vào quan hệ, sự dễ dãi hay những khoảng xám của pháp luật.

Nhưng cũng phải thành thật rằng trong cộng đồng doanh nhân đang có những nỗi lo.

Có người lo một quyết định mình ký từ nhiều năm trước, trong một hoàn cảnh khác, hôm nay có thể được nhìn lại theo một cách hiểu khác. Có người ngại đầu tư vì không biết quy định sẽ thay đổi ra sao. Có người trước chuyến công tác nước ngoài lại thoáng nghĩ liệu mình có vướng một nghĩa vụ thuế, một tranh chấp hoặc thủ tục nào đó dẫn đến việc bị tạm hoãn xuất cảnh.

Đằng sau một vị chủ tịch hay tổng giám đốc vẫn là một con người. Họ có con đang học ở nước ngoài, có cha mẹ già cần chăm sóc, có những khoản vay sắp đáo hạn và hàng trăm, hàng nghìn nhân viên đang chờ lương.

Điều doanh nhân mong muốn không phải là được ưu ái. Chúng tôi cần một môi trường rõ ràng, công bằng và có thể dự đoán.

Sai thì phải chịu trách nhiệm. Nhưng cần phân biệt giữa cố ý trục lợi với sai sót; giữa gian dối với một quyết định kinh doanh không thành công; giữa tội phạm và rủi ro vốn có của thị trường. Nếu muốn có những doanh nghiệp lớn, xã hội phải cho phép doanh nhân được thử nghiệm và được thất bại một cách trung thực.

Khởi nghiệp chưa bao giờ là con đường trải hoa hồng. AI có thể giúp làm sản phẩm nhanh, nhưng không bảo đảm có người mua. AI có thể phân tích thị trường, nhưng không chịu trách nhiệm thay chúng ta. Cuối cùng, người ký vẫn là doanh nhân. Người trả giá cho một quyết định sai vẫn là doanh nhân.

Cần cả hai phía cùng thay đổi

Mục tiêu tăng trưởng hai con số không chỉ là con số trong một báo cáo. Đằng sau mục tiêu ấy phải là hàng triệu doanh nghiệp tăng năng suất, mở rộng thị trường, tuyển thêm người, đầu tư công nghệ và tạo ra sản phẩm có giá trị cao hơn.

Không thể có một nền kinh tế tăng trưởng hai con số nếu doanh nghiệp chỉ lo phòng thủ, giữ tiền và sợ làm sai. Cũng không thể kêu gọi doanh nhân đầu tư dài hạn nếu chính sách thay đổi quá nhanh hoặc cùng một quy định lại được hiểu và áp dụng theo nhiều cách khác nhau.

Để doanh nhân dám tiến lên, cần cả hai phía cùng thay đổi.

Nhà nước cần luật pháp minh bạch, thủ tục đơn giản, chính sách ổn định và cách thực thi nhất quán. Quy định mới cần có thời gian chuyển tiếp hợp lý. Những sai sót có thể khắc phục nên được tạo điều kiện khắc phục. Các tranh chấp dân sự, kinh tế cần được xử lý đúng bản chất, tránh hình sự hóa.

Bảo vệ quyền tài sản, quyền tự do kinh doanh và danh dự chính đáng của doanh nhân không phải là bảo vệ một nhóm người. Đó là bảo vệ nguồn lực phát triển của đất nước, bảo vệ việc làm của người lao động, nguồn thu ngân sách và niềm tin của nhà đầu tư.

Về phía mình, doanh nghiệp phải nâng chuẩn quản trị, minh bạch tài chính, tuân thủ pháp luật và từ bỏ thói quen xử lý công việc bằng quan hệ hay kinh nghiệm truyền miệng. Nghị quyết có thể mở đường, nhưng người đi trên con đường ấy vẫn là doanh nhân. Trước khi đòi hỏi môi trường thay đổi, mỗi doanh nhân cũng phải thay đổi chính mình.

Chúng ta phải học về công nghệ, sử dụng AI nhưng không giao hết suy nghĩ cho AI; học quản trị dữ liệu, bảo mật thông tin và quản trị rủi ro; xây dựng doanh nghiệp không phụ thuộc hoàn toàn vào một cá nhân; bước ra thế giới bằng sản phẩm, thương hiệu và năng lực thật sự.

Trong một giai đoạn nhiều biến động, doanh nhân cũng cần học cách hợp lực. Một doanh nghiệp Việt Nam khi ra thế giới thường còn nhỏ, thiếu vốn, thiếu công nghệ và kinh nghiệm quốc tế. Nếu doanh nghiệp nào cũng muốn đi một mình, giữ riêng các mối quan hệ và xem nhau là đối thủ, rất khó tạo ra những thương hiệu đủ lớn.

Thị trường thế giới không hỏi chúng ta thuộc hội nào hay quen ai. Họ hỏi sản phẩm có đạt chuẩn không, giao hàng có đúng hạn không, quản trị có minh bạch không và có đủ năng lực đồng hành lâu dài hay không.

Muốn bước vào sân chơi lớn, doanh nhân Việt Nam phải biết liên kết, nâng đỡ nhau và cùng xây dựng một hệ sinh thái đủ mạnh. Các doanh nghiệp đầu đàn cần mở đường. Những người đi trước cần dìu dắt lớp trẻ. Tôi vẫn tin một nhà lãnh đạo thành công là người đào tạo được nhiều nhà lãnh đạo giỏi hơn mình.

Với doanh nhân, hướng dẫn thế hệ đàn em không chỉ là một nghĩa cử mà còn là trách nhiệm xã hội. Một kinh nghiệm được chia sẻ đúng lúc có thể giúp người trẻ tránh được một quyết định sai, bớt mất vài năm vòng vèo hoặc giữ lại một doanh nghiệp đang đứng bên bờ vực.

Đất nước vươn tầm, khát vọng ấy phải được tạo nên từ những doanh nghiệp có năng lực, những sản phẩm được thế giới chấp nhận và những doanh nhân vừa có ý chí làm giàu, vừa biết giới hạn nào không được vượt qua.

Mười sáu năm trước, tôi viết rằng doanh nhân là người học trò không bao giờ tốt nghiệp. Hôm nay, tôi vẫn tin như vậy.

Chỉ khác một điều: người học trò ấy đang bước vào một ngôi trường chưa từng tồn tại. Giáo trình được viết lại mỗi ngày. Có những bài kiểm tra đến trước khi chúng ta kịp học bài. Và cái giá của một câu trả lời sai đôi khi không chỉ là tiền.

Nhưng doanh nhân không thể vì sợ mà đứng yên. Chúng ta vẫn phải học, phải làm, phải chịu trách nhiệm và phải tin vào ngày mai.

Bởi nếu những người làm kinh doanh không còn dám bước tới, khát vọng vươn mình của đất nước sẽ chỉ còn nằm trên giấy.

Thế hệ doanh nhân mới của TP.HCM cạnh tranh bằng năng lực chuẩn toàn cầu

Nếu thế hệ doanh nhân đi trước đặt nền móng phát triển bằng mặt bằng, nhà xưởng, tài sản vật chất và các mối quan hệ thương mại, thì một lớp doanh nhân mới tại TP.HCM đang định nghĩa lại năng lực cạnh tranh.