Đỗ Hoàng Hên không cô đơn

Không ít người hâm mộ đặt câu hỏi - một người ăn chay trường như Đỗ Hoàng Hên liệu có thể thi đấu thể thao chuyên nghiệp? Đặc biệt là ở những môn cường độ cao, mang tính nhà nghề như bóng đá.

Trên thế giới, không thiếu những ví dụ tương tự. Hậu vệ Hector Bellerin, từng thi đấu cho Arsenal, công khai theo chế độ ăn chay trường trong nhiều năm và cho rằng nó giúp cải thiện khả năng phục hồi.

Trung vệ Chris Smalling khi khoác áo AS Roma cũng áp dụng chế độ ăn thuần thực vật và nhận được đánh giá tích cực về thể trạng.

Tay đua Formula 1 Lewis Hamilton, một vận động viên ăn chay trường lâu năm, nhiều lần nhấn mạnh lợi ích của chế độ này đối với sức bền và giảm viêm.

Trái với suy nghĩ của nhiều người, các tổ chức dinh dưỡng uy tín quốc tế lại đưa ra cái nhìn khá cởi mở về việc ăn chay và thể thao. 

Học viện Dinh dưỡng và Ăn kiêng Hoa Kỳ (Academy of Nutrition and Dietetics) khẳng định trong tuyên bố lập trường rằng chế độ ăn thuần thực vật “có thể phù hợp cho vận động viên ở mọi cấp độ, bao gồm cả vận động viên chuyên nghiệp, nếu được lập kế hoạch hợp lý”. 

Quan điểm này cũng được Hiệp hội Dinh dưỡng Thể thao Quốc tế (International Society of Sports Nutrition - ISSN) đồng thuận, khi cho rằng chế độ ăn chay không tự thân làm suy giảm hiệu suất, mà vấn đề nằm ở cách thiết kế khẩu phần.

Về mặt sinh lý, bóng đá là môn thể thao phụ thuộc lớn vào hệ năng lượng glycogen, tức nguồn năng lượng dự trữ từ carbohydrate trong cơ bắp. 

Một cầu thủ có thể chạy từ 9 - 12km mỗi trận, xen kẽ các pha tăng tốc, đòi hỏi nguồn năng lượng liên tục và ổn định. Trên phương diện này, chế độ ăn chay thậm chí không phải bất lợi.

Thực phẩm nguồn gốc thực vật thường giàu carbohydrate phức hợp như gạo, khoai, ngũ cốc nguyên cám, giúp tích lũy glycogen hiệu quả. 

Nhiều nghiên cứu trong khoa học thể thao cho thấy chế độ ăn giàu carbohydrate là yếu tố then chốt để duy trì sức bền trong các môn vận động kéo dài.

Vấn đề thường gây tranh cãi hơn là protein, yếu tố cần thiết cho phục hồi và phát triển cơ bắp. Quan niệm phổ biến cho rằng protein thực vật “kém chất lượng” hơn protein động vật do thiếu một số acid amin thiết yếu. 

Vẫn có nhiều rủi ro

Tuy nhiên, giới chuyên môn đã điều chỉnh cách nhìn này. Theo ISSN, vận động viên ăn chay hoàn toàn vẫn có thể đạt đủ nhu cầu protein nếu tiêu thụ đa dạng nguồn thực phẩm như đậu nành, đậu lăng, các loại hạt và ngũ cốc, đồng thời tăng tổng lượng protein nạp vào lên khoảng 1,6 - 2,2g mỗi kilogram trọng lượng cơ thể mỗi ngày. 

Chuyên gia dinh dưỡng thể thao Nancy Clark cũng nhận định rằng vấn đề không nằm ở “thiếu protein”, mà ở việc vận động viên có biết kết hợp các nguồn thực vật để tạo ra hồ sơ acid amin đầy đủ hay không.

Dù vậy, chế độ ăn chay trường đặt ra những thách thức đặc thù mà khoa học thể thao đặc biệt lưu ý. Trước hết là vitamin B12, vi chất gần như chỉ tồn tại trong thực phẩm động vật.

Thiếu B12 có thể dẫn đến rối loạn tạo máu và ảnh hưởng hệ thần kinh, từ đó làm suy giảm hiệu suất vận động. Các tổ chức như Academy of Nutrition and Dietetics đều nhấn mạnh rằng người ăn chay trường bắt buộc phải bổ sung B12 thông qua thực phẩm tăng cường hoặc viên uống.

Bên cạnh đó là sắt và kẽm, hai vi chất quan trọng đối với vận động viên sức bền. Sắt từ thực vật, hay còn gọi là non-heme iron, có khả năng hấp thụ thấp hơn so với sắt từ động vật. Trong khi đó, vận động viên lại mất sắt qua mồ hôi và quá trình vận động kéo dài.

Nếu không được bổ sung hợp lý, tình trạng thiếu sắt tiềm ẩn có thể dẫn đến giảm khả năng vận chuyển oxy của máu, ảnh hưởng trực tiếp đến sức bền. Academy of Nutrition and Dietetics khuyến nghị cần kết hợp thực phẩm giàu sắt với vitamin C để tăng hấp thu, đồng thời theo dõi định kỳ các chỉ số huyết học.

Một thách thức khác ít được chú ý nhưng có ý nghĩa quyết định là tổng năng lượng khẩu phần. 

Thực phẩm thực vật thường giàu chất xơ, tạo cảm giác no nhanh nhưng lại có mật độ năng lượng thấp. Điều này khiến vận động viên ăn chay trường dễ rơi vào trạng thái thiếu hụt năng lượng nếu không chủ động tăng khối lượng thức ăn. 

ISSN cảnh báo rằng thiếu năng lượng mạn tính có thể dẫn đến hội chứng suy giảm năng lượng tương đối trong thể thao (Relative Energy Deficiency in Sport - RED-S), ảnh hưởng đến cả hiệu suất lẫn sức khỏe lâu dài.

Trường hợp của Đỗ Hoàng Hên vì vậy cần được nhìn nhận như một minh chứng cho tính khả thi của việc "ăn chay vẫn có thể chơi thể thao chuyên nghiệp", chứ không phải là một lời khuyên dành cho đông đảo giới VĐV.

Một cầu thủ thi đấu chuyên nghiệp, duy trì thể lực ổn định suốt mùa giải, nếu theo chế độ ăn chay trường, gần như chắc chắn phải có sự hỗ trợ của hệ thống dinh dưỡng bài bản. 

Điều này có thể bao gồm việc tính toán khẩu phần chi tiết, sử dụng thực phẩm bổ sung như vitamin B12, sắt hoặc protein thực vật cô đặc, cũng như theo dõi thường xuyên các chỉ số sinh hóa.

Kiệt sức khi chạy marathon về đích: Ngọc Hoa có phải là cá biệt?

Không ít người trong cộng đồng runner thắc mắc, vì sao một VĐV marathon chuyên nghiệp như Hoàng Thị Ngọc Hoa (Bình Phước và đội tuyển marathon Việt Nam) lại thường kiệt sức, đến mức phải bò, hoặc nôn ói khi về đích ở các giải đấu?