Từ cải tổ tài chính, ngân hàng và doanh nghiệp nhà nước đến việc đưa Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), tên tuổi ông Chu Dung Cơ gắn liền với thời kỳ Bắc Kinh đẩy nhanh quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa sang kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa.

Hai thập niên gián đoạn sự nghiệp chính trị

Ông Chu Dung Cơ quê ở thành phố Trường Sa, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Năm 1951, ông tốt nghiệp kỹ sư cao cấp ngành chế tạo máy điện, khoa kỹ thuật điện, Đại học Thanh Hoa.

Những năm đầu sự nghiệp, ông làm công tác kế hoạch sản xuất tại Bộ Công nghiệp Đông Bắc, trước khi chuyển đến Ủy ban Kế hoạch quốc gia ở Bắc Kinh vào năm 1952.

Theo Trung Tân xã, năm 1958, ông Chu Dung Cơ chịu ảnh hưởng từ các phong trào chính trị Chỉnh phong - cuộc vận động chỉnh đốn tư tưởng và tác phong trong Đảng Cộng sản Trung Quốc - và cuộc đấu tranh chống phái hữu, dẫn đến việc ông bị khai trừ khỏi Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Sau khi được khôi phục đảng tịch vào năm 1978, ông vào công tác tại Ủy ban Kinh tế quốc gia từ năm 1979, trước khi được bổ nhiệm làm Phó chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế quốc gia.

Từ năm 1987-1991, ông lần lượt đảm nhiệm các chức vụ Phó bí thư Thành ủy Thượng Hải, Thị trưởng Thượng Hải và Bí thư Thành ủy Thượng Hải. 

"Kỹ sư trưởng" của cải cách mở cửa

Năm 1991, từ vị trí Bí thư Thành ủy Thượng Hải, ông được điều về Bắc Kinh làm Phó thủ tướng Quốc vụ viện, phụ trách kinh tế.

Một năm sau, ông vào Ban Thường vụ Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Trung Quốc, kiêm nhiệm Thống đốc Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc từ tháng 6-1993 đến 6-1995.

Đến năm 1993, kinh tế Trung Quốc đối mặt tình trạng tăng trưởng quá nóng.

Tại nhiều địa phương, đầu tư và tín dụng tăng mạnh, lượng tiền phát hành lớn kéo theo giá cả leo thang, khiến trật tự thị trường rơi vào hỗn loạn và lạm phát nghiêm trọng.

Ông thúc đẩy các biện pháp điều tiết vĩ mô, chấn chỉnh trật tự tài chính. Các biện pháp này giúp nền kinh tế Trung Quốc hạ cánh mềm vào năm 1996, kiểm soát đáng kể đầu tư quá nóng và lạm phát.

Năm 1994, ông tiếp tục đẩy mạnh cải cách chế độ phân thuế, phân chia lại nguồn thu tài chính giữa trung ương và địa phương, đồng thời thiết lập hai hệ thống cơ quan thuế riêng biệt ở trung ương và địa phương.

Trong lĩnh vực ngân hàng, ông Chu Dung Cơ thúc đẩy tăng vai trò điều tiết vĩ mô của ngân hàng trung ương, tách tài chính chính sách khỏi tài chính thương mại, và chuyển các ngân hàng chuyên doanh sang mô hình ngân hàng thương mại.

Những điều chỉnh này đã giúp củng cố và tạo nền tảng để Trung Quốc duy trì ổn định tỉ giá nhân dân tệ khi khủng hoảng tài chính châu Á bùng phát năm 1997.

Đại cải tổ doanh nghiệp nhà nước

Tháng 3-1998, ông Chu Dung Cơ kế nhiệm cựu Thủ tướng Lý Bằng, trở thành Thủ tướng Trung Quốc.

Tại một hội nghị chống tham nhũng của trung ương diễn ra cùng năm, ông tuyên bố đã "chuẩn bị 100 chiếc quan tài, 99 chiếc cho các quan chức tham ô và một chiếc cho bản thân".

Cũng trong thời gian này, ông phải đối mặt với cuộc khủng hoảng tài chính Đông Á và những vấn đề ngày càng nghiêm trọng của khu vực doanh nghiệp nhà nước từ sau năm 1995.

Thời điểm đó Trung Quốc đang đẩy nhanh quá trình chuyển sang kinh tế thị trường, ông Chu Dung Cơ đã chuyển hướng cải cách, đề xuất chiến lược "bắt lớn, thả nhỏ".

Chiến lược tập trung củng cố các doanh nghiệp nhà nước lớn, những doanh nghiệp vừa và nhỏ hoạt động kém hiệu quả có thể được đóng cửa, sáp nhập, chuyển đổi, bán cho khu vực tư nhân hoặc cho phá sản nếu không có đơn vị tiếp nhận.

Cuối năm 2000, Chính phủ Trung Quốc tuyên bố đã cơ bản hoàn thành mục tiêu ba năm cải cách, giúp các doanh nghiệp nhà nước lớn và vừa thoát khỏi khó khăn, quá trình này cũng kéo theo làn sóng cắt giảm lao động quy mô lớn.

Khi nhìn lại tác động của cuộc khủng hoảng tài chính châu Á vào năm 2001, ông Chu Dung Cơ cho biết khoảng 10 triệu lao động doanh nghiệp nhà nước khi đó rơi vào cảnh mất việc.

Làn sóng cắt giảm lao động đã "phá vỡ bát cơm sắt" của một thế hệ công nhân, khiến các cải cách của ông Chu Dung Cơ vấp phải không ít chỉ trích, nhưng cũng góp phần định hình hình ảnh một vị thủ tướng có phong cách điều hành cứng rắn.

Bứt phá đàm phán WTO

Giai đoạn 1998-2001 trong sự nghiệp của ông cũng gắn với những nỗ lực đưa Trung Quốc gia nhập WTO.

Quá trình này kéo dài từ năm 1986, khi Bắc Kinh đề nghị khôi phục tư cách trong Hiệp định chung về thuế quan và thương mại (GATT), trước khi tổ chức này được thay thế bằng WTO năm 1995.

Sau khi đàm phán Trung - Mỹ không đạt tiến triển trong chuyến thăm Bắc Kinh của Tổng thống Bill Clinton tháng 6-1998.

Đến tháng 3-1999, ông Chu Dung Cơ khởi động lại tiến trình đàm phán.

Một tháng sau, ông sang Mỹ và đưa ra phương án mở cửa thị trường đáng kể nhằm thúc đẩy thỏa thuận gia nhập WTO.

Washington không chấp nhận phương án này, nhưng hai bên nhất trí tiếp tục đàm phán.

Vòng đàm phán quyết định diễn ra tại Bắc Kinh từ ngày 10 đến 15-11-1999.

Chiều 14-11, theo hồi ức của nhà đàm phán trưởng của Trung Quốc Long Vĩnh Đồ, cuộc đàm phán gần như là đổ vỡ.

Tổng Bí thư Trung Quốc Giang Trạch Dân sau đó yêu cầu ông Chu Dung Cơ trực tiếp tham gia đàm phán, một động thái chưa từng có tiền lệ trong các cuộc đàm phán cấp bộ trưởng.

Trước bảy vấn đề còn vướng mắc giữa hai bên, ông Chu cho biết Trung Quốc chấp nhận nhượng bộ ở hai vấn đề đầu, tuyên bố đó là giới hạn của Bắc Kinh bất chấp lo ngại của đoàn đàm phán Trung Quốc.

Bộ trưởng Ngoại thương và Hợp tác kinh tế Trung Quốc Thạch Quảng Sinh và đại diện Thương mại Mỹ Charlene Barshefsky sau đó đã ký thỏa thuận song phương về việc Trung Quốc gia nhập WTO.

Khép lại 15 năm đàm phán mà ông Chu Dung Cơ ví von là quá trình "đàm phán từ khi tóc còn đen đến lúc tóc đã bạc".

Tháng 3-2003, ông Chu Dung Cơ rời chức Thủ tướng, người kế nhiệm là ông Ôn Gia Bảo.

Dấu ấn đậm nét của cựu Thủ tướng Trung Quốc Chu Dung Cơ

Trong thời gian tại nhiệm, cựu Thủ tướng Trung Quốc Chu Dung Cơ đã để lại dấu ấn đậm nét qua những cải cách kinh tế quyết liệt.