Áp lực từ "thách thức kép"

Tại hội thảo "Chuyển đổi xanh trong nông nghiệp: Từ công nghệ đến thị trường" do báo Tuổi Trẻ phối hợp với UBND TP Cần Thơ, Đại học Cần Thơ và các sở ban ngành, các đơn vị liên quan… tổ chức diễn ra ngày 29-5 tại TP Cần Thơ, ông Lý Việt Hùng - Trưởng Phòng Kinh tế trung hòa carbon (Cục Biến đổi khí hậu) - nhấn mạnh: Chuyển đổi xanh không còn là một lựa chọn xa vời, mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc để bảo vệ "vựa lúa" lớn nhất cả nước trước tác động của biến đổi khí hậu.

Phát biểu tại hội thảo, ông Lý Việt Hùng cho biết nông nghiệp Việt Nam, đặc biệt là vùng ĐBSCL, đang đứng trước những thách thức chưa từng có. Một mặt, khu vực này đang chịu sự tàn phá nặng nề của hạn hán, xâm nhập mặn, sụt lún và nước biển dâng. Mặt khác, chính các hoạt động canh tác nông nghiệp truyền thống lại đang làm trầm trọng thêm tình trạng biến đổi khí hậu.

Theo báo cáo kiểm kê khí nhà kính mới nhất, lĩnh vực nông nghiệp của nước ta phát thải gần 90 triệu tấn CO₂ tương đương mỗi năm. Trong đó canh tác lúa nước chiếm tỉ trọng lớn nhất với khoảng 45 triệu tấn, tiếp theo là chăn nuôi với khoảng 20 triệu tấn.

Việc thâm canh 3 vụ, nuôi tôm siêu thâm canh và lạm dụng phân bón hóa học đã sinh ra lượng khổng lồ khí methane (CH₄) và N₂O - những loại khí có khả năng gây hiệu ứng nhà kính mạnh gấp nhiều lần CO₂.

Ông Hùng khẳng định: "Chúng ta đi qua những cánh đồng lúa xanh mướt, rất đẹp, nhưng trong quá trình canh tác đó lại phát thải lượng khí methane rất lớn do điều kiện yếm khí". Vì vậy việc chuyển đổi sang mô hình sản xuất ít phát thải là con đường duy nhất để phát triển bền vững.

Bốn trụ cột công nghệ xanh

Để giải quyết bài toán này, ông Lý Việt Hùng đã trình bày hệ sinh thái chuyển đổi xanh toàn diện dựa trên 4 trụ cột công nghệ cốt lõi.

Thứ nhất: Số hóa và quan trắc thông minh. Sử dụng mạng lưới IoT giá rẻ để đo độ mặn, mực nước, nhiệt độ đất và gửi cảnh báo trực tiếp qua smartphone. Kết hợp với viễn thám và drone đa phổ để quét sức khỏe cây trồng, lập bản đồ carbon hữu cơ trong đất và dự báo sớm các stress mặn, hạn. Nền tảng AI sẽ phân tích dữ liệu để đưa ra khuyến cáo phân bón, tưới nước tối ưu, giúp giảm lãng phí tài nguyên.

Thứ hai: Sinh học và giống thông minh. Ưu tiên các giống lúa đột phá như ST, OM có khả năng chịu mặn tốt, bộ rễ thông thoáng giúp giảm 20-30% lượng methane sinh ra. Ngoài ra, việc bổ sung các chế phẩm vi sinh ức chế khuẩn methanotroph vào đất có thể cắt giảm tới 50% phát thải mà không làm tăng chi phí.

Thứ ba, quản lý nước và năng lượng tái tạo. Trọng tâm là kỹ thuật tưới ngập khô xen kẽ (AWD) tự động, sử dụng phao báo mực nước kết hợp van điều khiển từ xa. Công nghệ này giúp giảm 40% lượng nước tưới và 50% phát thải CH₄. Song song đó các trạm bơm sẽ được chuyển sang dùng điện mặt trời áp mái hoặc pin nổi trên kênh rạch để thay thế hoàn toàn nhiên liệu hóa thạch.

Thứ tư, nông nghiệp tuần hoàn và không phát thải ròng. Thay vì đốt rơm rạ gây ô nhiễm, phụ phẩm nông nghiệp sẽ được dùng để ủ nấm, làm đệm lót sinh học hoặc chuyển hóa thành biochar (than sinh học) giúp cải tạo đất và cố định carbon. Mô hình Aquaponics (kết hợp lúa - cá - tôm) cũng được khuyến khích để tạo chu trình dinh dưỡng khép kín.

Khơi thông dòng vốn và thị trường

Tuy nhiên ông Hùng cũng thẳng thắn chỉ ra rằng công nghệ chỉ thực sự thành công khi đi kèm với cơ chế tài chính và thể chế phù hợp. Hiện nay, nông dân vẫn đối mặt với "ma trận rào cản" từ thiếu vốn, chi phí đầu tư thiết bị cao đến nhận thức và năng lực của các hợp tác xã còn hạn chế.

Để tháo gỡ, ông đề xuất gói "Tín dụng xanh" với lãi suất ưu đãi chỉ 4-5%/năm dành riêng cho đầu tư cảm biến, drone và hệ thống tưới AWD. Bên cạnh đó mô hình bảo hiểm khí hậu dựa trên chỉ số mặn/hạn sẽ giúp nông dân an tâm sản xuất, với phí bảo hiểm được hỗ trợ từ các quỹ quốc tế.

Một điểm mới đầy triển vọng là dòng tiền từ tín chỉ carbon và chứng nhận xanh. Thông qua hệ thống đo đạc - báo cáo - thẩm định (MRV) số hóa, từng hợp tác xã có thể tự tính toán lượng carbon tiết kiệm được để bán ra thị trường quốc tế. "Đây là nguồn thu mới, giúp nâng giá trị gia tăng cho nông sản, mở cửa vào các thị trường khó tính như EU, Nhật Bản, Hàn Quốc với nhãn lúa xanh, tôm xanh".

Kết thúc bài phát biểu, ông Lý Việt Hùng đưa ra những khuyến nghị hành động cụ thể. Đối với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cần sớm ban hành khung giám sát phát thải và danh mục công nghệ ưu tiên.

Về phía chính quyền địa phương và ngân hàng, khởi động ngay mô hình thí điểm "Ngân hàng công nghệ xanh di động" để cấp tín dụng và tập huấn ngay tại ruộng. Còn về phía doanh nghiệp xuất khẩu, cần cam kết trích 0,5% doanh thu xuất khẩu nông thủy sản để lập Quỹ Đổi mới sáng tạo xanh vùng, tài trợ cho các ý tưởng cấp thôn, ấp.

"Nếu chúng ta hành động ngay hôm nay, ĐBSCL hoàn toàn có thể trở thành hình mẫu của châu Á về nông nghiệp carbon thấp và thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu" - ông Hùng kỳ vọng.

Đang diễn ra hội thảo 'Chuyển đổi xanh trong nông nghiệp - Từ công nghệ đến thị trường'

Hội thảo "Chuyển đổi xanh trong nông nghiệp - Từ công nghệ đến thị trường" do báo Tuổi Trẻ phối hợp UBND thành phố Cần Thơ, Đại học Cần Thơ tổ chức, đang diễn ra tại Cần Thơ.