Thậm chí, họ đã đưa được 12 người lên trong các chương trình tàu vũ trụ Apollo. Lời cam kết của Tổng thống John F. Kennedy đưa người Mỹ lên Mặt trăng trong thập niên 1960 đã thành công rực rỡ. Tuy nhiên ít người biết chính Liên Xô mới là quốc gia thăm dò "chị Hằng" sớm nhất.

Chương trình khám phá Mặt trăng

Theo tài liệu lịch sử của Cơ quan Hàng không và Vũ trụ quốc gia Mỹ (NASA), ngay khi bắt đầu cuộc đua vào kỷ nguyên vũ trụ, cả hai siêu cường Liên Xô và Mỹ đều đặt nhiệm vụ trọng tâm là khảo sát Mặt trăng. 

Từ tháng 3-1958, lãnh đạo Liên Xô đã chấp thuận chương trình phát triển tàu vũ trụ mang tên Luna (Mặt trăng) để bay chạm vào bề mặt vệ tinh tự nhiên này và chụp ảnh khảo sát mặt khuất của nó. Tất nhiên Mỹ không chịu kém cạnh, ngay sau đó họ cũng công bố phát triển chương trình tàu vũ trụ Pioneer để nghiên cứu Mặt trăng bằng các nhiệm vụ bay quanh quỹ đạo và ngang qua.

Một lần nữa, Liên Xô lại đi trước trong áp lực thời Chiến tranh lạnh. Sau thành công trong việc phóng vệ tinh Sputnik 1 đầu tiên lên quỹ đạo, họ đã nhanh chóng dồn lực tiến hành cả hai chương trình vũ trụ lớn là đưa người lên vũ trụ, phóng tàu thăm dò Mặt trăng. 

Và họ đã thành công trong cả hai chương trình này. Ngày 12-4-1961, phi hành gia Liên Xô Yuri Gagarin trở thành người đầu tiên bay vào vũ trụ. Trước đó vào ngày 2-1-1959, Liên Xô cuối cùng cũng phóng thành công tàu thăm dò Mặt trăng Luna 1 sau ba vụ phóng thất bại năm 1958.

Sự nỗ lực không mệt mỏi của các nhà khoa học Liên Xô đã gặt hái được kết quả sau ba thất bại nặng với tàu Luna-1958A, Luna-1958B và Luna-1958C. Các tên lửa R-7 đẩy ba con tàu đều đã phát nổ chỉ vài phút sau khi rời mặt đất lúc chưa kịp lên tới quỹ đạo.

Sau đó, trong giai đoạn đầu tập trung vào nhiệm vụ tiếp cận Mặt trăng, Liên Xô đã thành công với các tàu Luna dù có một số vấn đề kỹ thuật vẫn chưa đạt được như nhiệm vụ đề ra. Thành công của chương trình có thể tính được bắt đầu từ tháng 1-1959 khi phi thuyền không người lái Luna 1 được phóng bằng một biến thể cải tiến của tên lửa R-7 (từng phóng thành công các vệ tinh Sputnik) vượt qua quỹ đạo Trái đất để hướng tới "chị Hằng". Luna 1 được thiết lập sáu nhiệm vụ khoa học để theo dõi bức xạ vũ trụ, từ trường và tác động của vi thiên thạch…

Được thiết lập va chạm vào Mặt trăng nhưng phi thuyền có phần chính hình thù quả cầu nặng gần 400kg với nhiều ăng ten đã bay chệch Mặt trăng ở khoảng cách gần nhất khoảng 6.000km sau 34 giờ bay. Một lỗi không chính xác thời gian phóng đã khiến Luna 1 bị lỡ việc hạ cánh xuống thăm "chị Hằng" nhưng nó đã ghi vào lịch sử là phi thuyền đầu tiên của loài người tiếp cận gần Mặt trăng nhất. 

Các nhân viên điều khiển mặt đất ở sân bay vũ trụ Baikonur, Kazakhstan liên lạc vô tuyến được với Luna 1 cho đến khoảng 62 giờ sau khi phóng trước khi nguồn pin của nó cạn. Lúc đ, nó đã cách Trái đất 370.000 dặm (gần 600.000km) và trở thành tàu vũ trụ đầu tiên bay đến quỹ đạo Mặt trời.

Chạm vào "chị Hằng"

Sau kết quả khả quan của Luna 1, tháng 6-1959 Liên Xô bị thất bại trong một vụ phóng khác nhưng rồi họ thành công với chuyến trở lại Mặt trăng vào ngày 12-9-1959 với phi thuyền không người lái mang tên Luna 2. Linh hồn kỹ thuật và phương tiện cho chuyến bay này vẫn là nhà khoa học tên lửa Sergei Korolyov lừng danh của Liên Xô.

Con tàu vũ trụ này được điều chỉnh một số kỹ thuật nhưng cơ bản vẫn gần giống Luna 1 được tiếp tục phóng bằng một biến thể của tên lửa R-7. Ngày lịch sử 13-9-1959, Luna 2 ghi dấu ấn vào kỷ nguyên vũ trụ khi là con tàu đầu tiên chạm vào Mặt trăng, tức thiên thể đầu tiên ngoài Trái đất. 

Theo tài liệu NASA, tàu vũ trụ đầu tiên của loài người đã đáp xuống vùng tối Mặt trăng ở vị trí giữa Mare Imbrium (Biển Mưa) và Mare Serenitatis (Biển Thanh Bình), cách khoảng 257km so với vị trí tàu Apollo 15 của Mỹ hạ cánh 12 năm sau đó.

Các tài liệu lịch sử ghi lại Sergei Korolyov và đội ngũ nhà khoa học vũ trụ cùng đại diện lãnh đạo Nhà nước Liên Xô giám sát chương trình bay đã nhảy dựng lên reo hò với bước ngoặt thành công lớn lao này. 

Khác với chương trình vũ trụ Mỹ luôn được công khai qua truyền thông cho công chúng biết, chương trình vũ trụ của Liên Xô là tuyệt mật và chỉ được công bố sau đó. Ngoài giá trị khoa học, cả hai siêu cường này đều xác định những thành tựu vũ trụ của mình có ý nghĩa tuyên truyền vô cùng quan trọng trước thế giới thời kỳ Chiến tranh lạnh.

Trên Mặt trăng, hoạt động robot Luna 2 đã để lại các biểu tượng Liên Xô được đựng trong hai quả cầu kim loại, đây cũng chính là biểu tượng đầu tiên của loài người trên "gương mặt chị Hằng". 

Lịch sử NASA kể trong chuyến thăm đầu tiên và duy nhất của mình tới Mỹ vài ngày sau thành công Luna 2, Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô Nikita S. Khrushchev (về sau là Tổng bí thư) đã tặng một bản sao lá cờ hình cầu cho Tổng thống đương nhiệm Dwight D. Eisenhower. Tặng vật đó vẫn được lưu giữ tại Thư viện và Bảo tàng Tổng thống Eisenhower ở Abilene, Kansas, trong khi một bản sao được trưng bày tại Kansas Cosmosphere ở Hutchinson, Kansas.

Về mặt kỹ thuật, thiết bị khoa học của tàu vũ trụ Luna 2 không phát hiện thấy từ trường hay vành đai bức xạ nào xung quanh Mặt trăng, điều này rất quan trọng cho việc phóng các tàu thăm dò có người lái sau này.

Đến nhiệm vụ Luna 3 vào ngày 4-10-1959, Liên Xô lại tiếp tục thành công mới với nhiệm vụ chụp ảnh vùng tối Mặt trăng. Về khoa học, ngoài chụp ảnh, Luna 3 còn có các thiết bị đo mức độ bức xạ và tác động của các vi thiên thạch. Sang ngày 6-10-1959, con tàu đã lướt trên cực nam Mặt trăng ở cao độ gần 7.900km trước khi vòng ra phía sau Mặt trăng.

Đến 7-10-1959, máy ảnh trên Luna 3 bắt đầu chụp 29 bức ảnh mặt khuất của Mặt trăng trong quá trình kéo dài khoảng 40 phút. Các nhà khoa học Liên Xô đã thiết kế cho phim được tráng trên tàu vũ trụ và quét giống như bản sao trước khi hình ảnh được truyền về Trái đất.

Lần đầu tiên trong lịch sử nhân loại, Luna 3 chụp được khoảng 70% mặt khuất Mặt trăng. Ở thời điểm đó, chất lượng hình ảnh chưa tốt nhưng cũng tạm đủ để loài người trông thấy một dung nhan khác của "chị Hằng" không giống với phần lung linh của Mặt trăng hướng về Trái đất mỗi đêm.

Sau đó, Liên Xô còn tiếp tục nhiều vụ phóng thành công trong chương trình Luna nhưng có một bước ngoặt quan trọng với Luna 16. Được phóng vào ngày 12-9-1970 và đáp thành công xuống Mặt trăng ngày 20-9, robot Luna 16 đã đào và mang được khoảng 100 gram mẫu vật "chị Hằng" trên vùng đồng bằng bazan Mare Fecunditatis về Trái đất...

*****************

>> Kỳ tới: Phi thuyền Apolo bay đến Mặt trăng

Chinh phục những vì sao - Kỳ 1: Vệ tinh đầu tiên của loài người bay trên vũ trụ

Mười ngày đầu tháng 4 vừa qua, phi hành đoàn mang tên nữ thần Artemis II bay lên quỹ đạo Mặt trăng để chuẩn bị cho nhiệm vụ đưa dấu chân con người trở lại chị Hằng đã làm xúc động biết bao trái tim.