Tuổi Trẻ đối thoại cùng tiến sĩ Tăng Minh Hưởng - Trưởng ngành logistics và quản lý chuỗi cung ứng, Trường đại học Công nghệ TP.HCM (HUTECH) - để tìm lời giải cho bài toán "hóa đơn" năng lượng ngày một đắt đỏ và chất lượng tăng trưởng hiện nay.

Mô hình tăng trưởng dễ tổn thương trước cú sốc giá năng lượng

* Bảy tháng đầu năm, nhập khẩu dầu thô và xăng dầu tăng mạnh về giá trị. Ông nhìn nhận như thế nào về tác động của năng lượng tới cán cân thương mại?

- Tiến sĩ Tăng Minh Hưởng: 7 tháng đầu năm chúng ta nhập khẩu 12,31 tỉ USD (dầu thô, xăng dầu), giảm nhẹ 3,5% về lượng nhưng tăng mạnh 41,82% so với cùng kỳ năm 2025. Chúng ta vẫn là nền kinh tế phụ thuộc đáng kể vào nguồn năng lượng nhập khẩu và dễ bị tổn thương trước biến động của thị trường thế giới.

Hiện nay Việt Nam nhập khẩu tới 319,95 tỉ USD tư liệu sản xuất, chiếm hơn 94% tổng kim ngạch nhập khẩu. Đây là nguồn đầu vào cần thiết để duy trì sản xuất và xuất khẩu. Tuy nhiên, khi chi phí năng lượng tăng nhanh hơn năng suất lao động, tỉ lệ nội địa hóa và giá trị gia tăng tạo ra trong nước, nền kinh tế sẽ chịu tác động mạnh hơn trước các cú sốc về giá dầu, tỉ giá hay đứt gãy nguồn cung.

Nói cách khác, xuất khẩu vẫn có thể tăng, nhưng lợi nhuận, thu nhập thực tế và khả năng tích lũy trong nước chưa chắc tăng tương ứng.

* Nghĩa là chúng ta đang làm ra nhiều nhưng "giá trị giữ lại" không bao nhiêu?

- Đúng vậy. GDP 6 tháng đầu năm 2026 tăng 8,18%, cho thấy động lực tăng trưởng rất mạnh. Tuy nhiên, điều cần quan tâm là chất lượng tăng trưởng.

Trong 7 tháng đầu năm, khu vực FDI chiếm hơn 80% kim ngạch xuất khẩu và xuất siêu gần 8 tỉ USD, trong khi khu vực kinh tế trong nước nhập siêu tới 28,5 tỉ USD. Điều này cho thấy thước đo quan trọng không chỉ là xuất khẩu được bao nhiêu mà là doanh nghiệp Việt Nam tham gia được bao nhiêu vào các khâu tạo giá trị gia tăng cao trong chuỗi cung ứng.

Vì vậy, bên cạnh kim ngạch xuất khẩu, cần theo dõi sát giá trị gia tăng trong nước, cường độ năng lượng trên một đơn vị GDP và khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng.

Doanh nghiệp đang mắc kẹt giữa hai "gọng kìm"

* Theo ông, giá năng lượng tăng tác động thế nào tới doanh nghiệp?

- Doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, đang chịu áp lực từ hai phía.

Một mặt, giá xăng dầu làm tăng chi phí vận tải, kho bãi, nguyên vật liệu và nhiều dịch vụ liên quan trong chuỗi cung ứng. Mặt khác, khi lạm phát gia tăng, thu nhập thực tế của người dân bị ảnh hưởng, sức mua suy giảm. Doanh nghiệp đứng trước lựa chọn khó khăn: tăng giá thì mất khách hàng, còn giữ giá thì biên lợi nhuận bị thu hẹp. Đó chính là hai "gọng kìm" mà nhiều doanh nghiệp đang phải đối mặt.

* Vậy doanh nghiệp cần làm gì để không bị động khi chi phí năng lượng tiếp tục tăng?

- Điều quan trọng là chuyển từ phản ứng ngắn hạn sang quản trị theo kịch bản.

Doanh nghiệp nên xây dựng các kịch bản khác nhau về giá dầu Brent, tỉ giá và chi phí vận tải, từ đó xác định điểm hòa vốn, nhu cầu vốn lưu động và ngưỡng giá bán tối thiểu.

Song song đó cần đo lường chính xác mức tiêu hao năng lượng theo từng sản phẩm, đơn hàng hoặc công đoạn sản xuất để xác định nơi tiêu tốn chi phí nhiều nhất. 

Trong logistics, việc tối ưu tải trọng, ghép chuyến, rút ngắn quãng đường vận chuyển, giảm hàng hoàn trả hoặc tìm nguồn cung gần hơn thường mang lại hiệu quả lớn hơn nhiều so với việc chỉ tìm kiếm nguồn nhiên liệu rẻ hơn.

Nhìn từ quốc tế, bài học cốt lõi cho Việt Nam là phải quản trị đồng thời ba lớp rủi ro: nguồn cung, giá cả và nhu cầu. Đa dạng nguồn nhập khẩu chỉ xử lý lớp thứ nhất; muốn giảm phụ thuộc thực chất phải giảm cường độ năng lượng, phát triển nguồn điện trong nước và xây dựng thị trường năng lượng có tín hiệu giá minh bạch để khuyến khích đầu tư dài hạn.

Kiểm soát doanh nghiệp nhập khẩu tăng đột biến khi nhập siêu hơn 20,3 tỉ USD

Ngày 13-8, Phó thủ tướng thường trực Phạm Gia Túc chủ trì hội nghị rà soát các biện pháp thúc đẩy xuất khẩu, kiểm soát nhập siêu.