Gần đây, TP.HCM và Đồng bằng sông Cửu Long phải đối mặt với những đợt ngập lụt do triều cường.

Đỉnh triều cao gấp 2 lần kịch bản

Theo Đài khí tượng thủy văn TP Cần Thơ, đỉnh triều trên sông Hậu đo được tại trạm Cần Thơ đầu tháng 11 là 2,35m, cao hơn kỷ lục mới nhất của đợt triều cường trước đó (2,33m ngày 23-10-2025) và mức 2,27m của năm 2022. Một số khu vực nhiều năm chưa ngập nay lại ngập sâu như khu dân cư Nam Long (phường Cái Răng).

Tại TP.HCM, mực nước triều cường vào đầu tháng 12 cũng đạt đỉnh, mực nước cao hơn mức báo động 3 tại cả ba trạm Phú An, Nhà Bè và Thủ Dầu Một. Triều cường khiến hàng loạt tuyến đường trũng thấp rơi vào tình trạng ngập.

Triều cường tại Đồng bằng sông Cửu Long và TP.HCM liên tục lập đỉnh mới. Theo các nhà khoa học, có hai nguyên nhân chính là do nước biển dâng và do sụt lún nền đất. 

NASA công bố mực nước biển toàn cầu tăng trung bình 3,4mm/năm. Còn mức độ sụt lún, theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tốc độ sụt lún trung bình Đồng bằng sông Cửu Long là 9,6mm/năm, tại TP.HCM  là 10-15mm/năm.

Như vậy mỗi năm khu vực phải "chịu" mức ngập tăng khoảng 13mm (gồm nước biển dâng và sụt lún). Ba năm tương ứng khoảng 39mm. Thực tế từ 2022 - 2025, đỉnh triều tại nhiều trạm lại tăng hơn 80mm, vượt xa mức tăng tự nhiên của nước biển (có tính đến yếu tố sụt lún nền đất), vậy khoảng chênh lệch này đến từ đâu?

Trong các năm 2016 và 2020, Đồng bằng sông Cửu Long phải đối mặt với hạn hán và xâm nhập mặn nghiêm trọng. Các tỉnh xây dựng nhiều cống ngăn mặn lớn nhỏ khắp các cửa sông đáp ứng mục tiêu cấp bách: ngăn mặn, giữ ngọt trong mùa khô.

Các cống ngăn mặn này đã góp phần ngăn chặn tình trạng xâm nhập mặn, phục hồi sản xuất nông nghiệp và đảm bảo nguồn nước sinh hoạt cho hàng chục triệu người dân. Tuy nhiên quy trình vận hành các hệ thống cống trong mùa mưa vẫn chưa phù hợp với thực tiễn, đặc biệt là trong khoảng thời gian diễn ra triều cường (từ tháng 9 - 12 hằng năm). 

Khoa học đã chứng minh lượng nước trên Trái đất là hữu hạn và không thay đổi theo thời gian, nước chỉ chuyển hóa giữa các trạng thái khác nhau nhưng không tự sinh ra hay mất đi. 

Trước đây, khi chưa có hệ thống cống ngăn mặn, mỗi khi thủy triều dâng, lượng nước được phân bổ tự nhiên vào nhiều nhánh sông, giúp giảm áp lực nước và hạn chế mức độ ngập lụt trên diện rộng. 

Nhưng nay có nhiều tuyến có các cống và đập ngăn mặn nên nước triều không vào được. Vì vậy lượng nước từ biển vào sẽ dồn về các nhánh sông còn lại khiến lưu vực của các sông này bị ngập ngày càng nặng. 

Tình trạng này đặc biệt rõ rệt ở TP.HCM và các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long, nơi vốn đã chịu nhiều áp lực từ nước biển dâng và sụt lún đất.

Nơi tôi sinh sống ở tỉnh Vĩnh Long (giáp ranh Vĩnh Long và Trà Vinh cũ), hiện có năm cống ngăn mặn lớn nhỏ. Tôi quan sát trong các đợt triều cường cuối năm 2025 thì cả năm cống ngăn triều này đều đóng, mực nước phía trong và ngoài cống chênh lệch gần một mét. Như vậy các cống ngăn triều đã vô tình ngăn luôn mực nước triều cường trong mùa nước nổi. 

Nếu toàn bộ các cống ngăn mặn được mở, nước triều được tràn vào 5 nhánh sông này thì sẽ giúp phân tán hàng chục triệu mét khối nước. 

Suy rộng ra, nếu các cống ngăn mặn trên toàn khu vực Đồng bằng sông Cửu Long đều được vận hành theo nguyên tắc đón triều khi triều cường, sẽ góp phần giảm tốc độ dâng của nước, qua đó hạ thấp đáng kể đỉnh triều và giảm thiểu tình trạng ngập lụt.

Cần quy trình vận hành đồng bộ

Các nguyên nhân như nước biển dâng và sụt lún là khách quan, còn với các cống ngăn triều thì hoàn toàn có thể điều chỉnh quy trình đóng - mở hợp lý hơn. 

Các cơ quan chức năng cần xây dựng một cơ chế quản lý - vận hành đồng bộ hệ thống cống ngăn mặn cho toàn khu vực. 

Quy trình vận hành này có thể tham khảo các nguyên tắc sau: 

- Các cống ngăn mặn mở đón nước triều cho đến khi mực nước bên trong đạt mức báo động 1, khi triều rút, tiếp tục mở cống để bảo đảm khả năng thoát nước.

- Nếu triều cường đi kèm mưa lớn, có thể linh hoạt điều chỉnh ngưỡng đón triều dưới mức báo động 1, nhằm vừa tiếp nhận một phần nước triều, vừa bảo đảm thoát được lượng nước mưa trong lưu vực, tránh gây ngập sâu.

- Áp dụng phương châm: nếu nhiều khu vực ở Đồng bằng sông Cửu Long có thể chấp nhận ngập ở mức báo động 1, thì các đô thị trung tâm như TP.HCM, TP Cần Thơ… sẽ tránh được tình trạng ngập vượt báo động 3, thậm chí giữ được dưới mức báo động 2.

Quy trình vận hành thống nhất, có tính liên vùng, sẽ giúp hạn chế những tác động không mong muốn và góp phần giảm thiểu tình trạng ngập lụt đang ngày càng nghiêm trọng.

Giải pháp này không chỉ giúp hạn chế thiệt hại kinh tế trực tiếp do ngập lụt, mà còn giảm áp lực  cho các dự án nâng cấp hạ tầng thoát nước và giao thông đô thị.

Trong bối cảnh mực nước biển tiếp tục dâng, tốc độ sụt lún nền đất ngày càng gia tăng và nguồn lực đầu tư cho các dự án chống ngập quy mô lớn còn hạn chế, đây được xem là giải pháp tối ưu, kinh tế và bền vững, phù hợp với điều kiện thực tiễn của khu vực hiện nay.

Ven sông Sài Gòn sụt lún, chân nhà dân nứt, bờ kè chìm xuống sông, nhiều người phải di dời

Tình trạng sụt lún ven sông Sài Gòn đang diễn ra nhanh và nghiêm trọng, dẫn đến nhiều nhà dân bị nứt toác, bờ kè sạt và có nơi chìm xuống sông. Chính quyền phải khẩn cấp di dời người dân.