Thích nghi theo chế độ ăn ở từng độ tuổi

Một nghiên cứu mới công bố trên tạp chí khoa học Ecology and Evolution cuối tháng 1-2026, lần đầu tiên chỉ ra rằng răng cá mập trắng không đơn thuần được thay liên tục vì bị mòn, mà còn thay đổi hình dạng theo từng giai đoạn phát triển và chế độ ăn. 

Chính cơ chế này giúp lý giải vì sao trong suốt vòng đời, một con cá mập trắng có thể thay tới 20.000 - 30.000 chiếc răng. Con số này từ lâu vẫn khiến nhiều người kinh ngạc nhưng chưa từng được giải thích một cách hệ thống.

Trong nghiên cứu trên, nhóm các nhà sinh học biển đã phân tích răng của gần 100 con cá mập trắng lớn, ở nhiều độ tuổi khác nhau, đồng thời xem xét vị trí từng chiếc răng trong toàn bộ hàm, thay vì chỉ quan sát một chiếc răng đơn lẻ. 

Theo các tác giả, cách tiếp cận này cho phép họ lần đầu tiên nhìn thấy sự biến đổi đồng bộ của hàm răng cá mập theo thời gian, gắn chặt với sự thay đổi trong chiến lược săn mồi.

Kết quả cho thấy khi còn non, cá mập trắng chủ yếu ăn cá và mực. Ở giai đoạn này, răng của chúng thon, nhọn và có các gai phụ nhỏ, giúp giữ chặt con mồi trơn và di chuyển nhanh. 

Tuy nhiên, khi cá mập đạt chiều dài khoảng 3m, chế độ ăn bắt đầu thay đổi. Cá không còn đủ năng lượng đáp ứng nhu cầu cơ thể ngày càng lớn và các loài động vật biển có vú như hải cẩu, sư tử biển dần trở thành mục tiêu săn mồi chính.

Sự thay đổi khẩu phần này kéo theo sự "lột xác" rõ rệt của hàm răng. Những chiếc răng mọc ở giai đoạn sau trở nên bản rộng hơn, dày hơn với mép cưa sắc, được thiết kế để cắt và xé thịt thay vì chỉ giữ con mồi. 

Theo nhóm nghiên cứu, đây là bằng chứng cho thấy răng cá mập không mang một hình dạng cố định suốt đời, mà liên tục được "tối ưu hóa" cho loại thức ăn mà cá mập đang săn ở thời điểm đó.

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng mỗi vị trí răng trong hàm đảm nhiệm một chức năng riêng. Răng phía trước thường lớn và dày, chịu trách nhiệm cho cú cắn đầu tiên để khống chế con mồi.

Răng phía sau hẹp và nghiêng hơn, chuyên dùng để xé thịt khi con mồi đã bị giữ chặt. Thậm chí, giữa hàm trên và hàm dưới cũng có sự phân công rõ ràng, trong đó hàm dưới thiên về giữ còn hàm trên tập trung vào cắt. 

Toàn bộ cấu trúc này tạo thành một hệ thống phối hợp hiệu quả, cho phép cá mập xử lý con mồi mà không cần dựa vào một cú tấn công duy nhất.

Cá mập thay răng liên tục, vài ngày đã thay

Theo các tài liệu tổng hợp từ các bảo tàng lịch sử tự nhiên và các tổ chức nghiên cứu sinh học biển, cá mập trắng có nhiều hàng răng xếp sau nhau, hoạt động như một "băng chuyền". 

Khi một chiếc răng phía trước rụng hoặc bị hỏng, răng phía sau sẽ xoay dần ra thay thế, thường chỉ trong vài tuần, thậm chí vài ngày. Trung bình, mỗi năm cá mập có thể thay vài trăm chiếc răng. 

Với tuổi thọ kéo dài hàng chục năm, tổng số răng được thay vì thế đạt tới hàng chục nghìn chiếc. Con số bình quân là 20.000 - 30.000 chiếc răng trong suốt vòng đời.

Điểm then chốt mà nghiên cứu mới nhấn mạnh là răng mới hình thành phản ánh chế độ ăn hiện tại, chứ không "ghi nhớ" những gì cá mập từng ăn trong quá khứ. 

Điều này cho phép cá mập trắng liên tục điều chỉnh "vũ khí sinh học" của mình ngay trong đời sống cá thể. Đây cũng là một dạng thích nghi nhanh hiếm thấy ở các loài động vật có xương sống.

Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng lưu ý rằng lợi thế này không phải là tuyệt đối. Một số nghiên cứu gần đây về axit hóa đại dương cho thấy nước biển ngày càng chua có thể làm răng cá mập bị ăn mòn nhanh hơn, xuất hiện các vết nứt và lỗ nhỏ trên bề mặt. 

Dù cá mập có thể thay răng liên tục, quá trình này vẫn tiêu tốn năng lượng, và nếu môi trường biển tiếp tục biến đổi theo hướng bất lợi, hiệu quả săn mồi của loài săn mồi đầu bảng này có thể bị ảnh hưởng.

Vì sao cá mập liên tiếp tấn công người gần bờ ở Úc?

Ngày 20-1, hàng chục bãi biển dọc bờ Đông Úc, trong đó có nhiều bãi tại thành phố Sydney, đã buộc phải đóng cửa sau khi xảy ra 4 vụ cá mập tấn công người chỉ trong 2 ngày.