Theo Hãng tin AFP, thỏa thuận chấm dứt chiến sự Trung Đông đã mở đường cho việc thành lập quỹ trị giá ít nhất 300 tỉ USD nhằm tái thiết và phát triển kinh tế Iran, nhưng đến nay vẫn chưa rõ quốc gia nào sẽ đứng ra tài trợ.

Mỹ không bỏ tiền nhưng vẫn hưởng lợi

Theo biên bản ghi nhớ (MOU), Mỹ cam kết phối hợp với các đối tác khu vực xây dựng một kế hoạch tái thiết Iran với quy mô tối thiểu 300 tỉ USD. 

Cơ chế thực hiện sẽ được hoàn tất trong vòng 60 ngày, cùng với các giấy phép và miễn trừ cần thiết để tiến hành các giao dịch tài chính.

Dù vậy, văn bản không nêu rõ quốc gia nào sẽ đóng góp cho quỹ này. Theo biên bản ghi nhớ, việc triển khai cơ chế của quỹ sẽ được hoàn tất trong vòng 60 ngày như một phần của thỏa thuận cuối cùng.

Trong khi đó, Phó tổng thống Mỹ JD Vance tuyên bố Iran sẽ "không nhận được một xu nào từ tiền thuế của người dân Mỹ".

Điều này khiến các chuyên gia dự đoán những "đối tác khu vực" được nhắc đến nhiều khả năng là các nước Ả Rập giàu có ở vùng Vịnh.

Ngoài quỹ 300 tỉ USD, thỏa thuận cũng đề cập việc giải phóng các tài sản bị phong tỏa của Iran. Theo ông Vance, Qatar và Jared Kushner (con rể Tổng thống Donald Trump) đã đề xuất một cơ chế để Mỹ và Qatar cùng giám sát quá trình này.

Ông Vance cho biết nếu tài sản của Iran được giải tỏa, số tiền đó sẽ được dùng để mua đậu nành, ngô và lúa mì của Mỹ, qua đó vừa hỗ trợ nông dân Mỹ vừa đáp ứng nhu cầu lương thực của người dân Iran.

Bà Anna Jacobs, nghiên cứu viên không thường trú tại Viện Các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh, cho rằng việc đưa quỹ 300 tỉ USD vào biên bản nhằm cho Iran thấy những lợi ích kinh tế có thể đạt được nếu nước này tuân thủ các điều khoản và thể hiện thiện chí trong đàm phán.

Tuy vậy, kế hoạch này đang vấp phải chỉ trích từ các chính trị gia theo đường lối cứng rắn tại Mỹ. 

Thượng nghị sĩ Lindsey Graham cho rằng việc phương Tây hỗ trợ Iran chẳng khác nào triển khai Kế hoạch Marshall cho nước Đức khi "Đảng Quốc xã vẫn còn cầm quyền".

Liệu các nước vùng Vịnh có chịu chi tiền?

Cho đến nay, các quốc gia vùng Vịnh vẫn chưa xác nhận sẽ tham gia tài trợ cho gói quỹ này.

Sau khi hứng chịu hàng loạt tên lửa và máy bay không người lái từ Iran trong chiến tranh, Saudi Arabia và Các tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất (UAE) đều nhấn mạnh cần khôi phục lòng tin và có các bảo đảm an ninh trước khi tính tới hợp tác kinh tế.

Ngoại trưởng Saudi Arabia Faisal bin Farhan trước đó đã từ chối bình luận về quỹ này, đồng thời nhấn mạnh việc xây dựng lại lòng tin với Iran là điều kiện tiên quyết trước khi bàn đến đầu tư hay hợp tác kinh tế.

Chuyên gia an ninh Saudi Arabia Hesham Alghannam cũng nhận định Riyadh ưu tiên an ninh trước, sau đó mới đến các bảo đảm có thể kiểm chứng và cuối cùng là hợp tác kinh tế.

Trong khi đó, UAE - quốc gia từng chịu thiệt hại lớn từ các cuộc tấn công của Iran - đã nhiều lần yêu cầu Tehran bồi thường chiến tranh. Trước xung đột, UAE cũng là một trong những đối tác thương mại lớn của Iran.

Các chuyên gia cho rằng đầu tư vào nền kinh tế Iran có thể giúp các nước vùng Vịnh gia tăng đòn bẩy ảnh hưởng với Tehran, nhưng họ sẽ cần những bảo đảm chắc chắn rằng nguồn tiền không bị sử dụng để tái vũ trang cho Iran và các lực lượng đồng minh của nước này.

Người Israel bi quan với thỏa thuận Mỹ - Iran, ông Netanyahu 'mất điểm'

Phần lớn người dân Israel cho rằng Iran là bên giành được nhiều lợi thế hơn sau cuộc xung đột ở Trung Đông và thỏa thuận hòa bình sơ bộ với Mỹ.