Sự việc bắt đầu khi nghệ sĩ thị giác Lê Giang công khai chia sẻ về việc tác phẩm điêu khắc, tạo hình Tàn chỉ của cô bị sao chép và đưa vào làm bối cảnh (set design) cho MV Come my way của nam ca sĩ Sơn Tùng M-TP mà không hề có sự xin phép hay thỏa thuận bản quyền.

Khi "chất keo" sáng tạo bị tố dùng "chùa"

Ngay sau đó, ngày 5-6, phía Antiantiart, đơn vị sản xuất MV, đã lập tức ra thông cáo báo chí chính thức. Trong thông cáo, Antiantiart xác nhận họ là bên nhận gói thầu sản xuất trọn gói, độc lập ra quyết định chuyên môn và trực tiếp thuê đơn vị thầu phụ là Microwave Soups để thi công chi tiết bối cảnh. 

Đơn vị này cũng lên tiếng xin lỗi công ty quản lý M-TP Talent cùng Sơn Tùng M-TP vì những ảnh hưởng tiêu cực, đồng thời khẳng định nam ca sĩ hoàn toàn đứng ngoài quy trình duyệt thiết kế mỹ thuật này.

Động thái tự nhận trách nhiệm của Antiantiart tạm thời là một điểm tựa có lợi cho Sơn Tùng M-TP trước làn sóng chỉ trích của dư luận. Tuy nhiên dưới góc nhìn của chuyên gia pháp lý, một bản thông cáo báo chí từ một phía chưa bao giờ là đủ để khép lại một vụ tranh chấp sở hữu trí tuệ.

Bài học từ tiền lệ của Noo Phước Thịnh

Phân tích về vụ việc này, luật sư Hoàng Hà (Đoàn luật sư TP.HCM) khẳng định trong các tranh chấp sở hữu trí tuệ của ngành giải trí, pháp luật không xét xử dựa trên mức độ nổi tiếng mà căn cứ vào vai trò thực tế, hợp đồng và hành vi khai thác lợi ích.

"Chúng ta cần phân biệt rõ hai loại trách nhiệm: Trách nhiệm trực tiếp tạo ra yếu tố xâm phạm (đang thuộc về Antiantiart và Microwave Soups) và trách nhiệm của chủ thể phát hành, hưởng lợi từ sản phẩm cuối cùng (M-TP Talent hoặc Sơn Tùng)", luật sư Hoàng Hà chỉ ra trách nhiệm của các bên.

Tiền lệ này từng xuất hiện rất rõ trong vụ kiện chấn động giữa nhạc sĩ người Mỹ Zack Hemsey và ca sĩ Noo Phước Thịnh liên quan đến MV Chạm khẽ tim anh một chút thôi. 

Khi đó, tòa án xác định bản ghi âm trong MV quả thực có yếu tố sao chép trái phép. Tuy nhiên tòa án đã không chấp nhận yêu cầu khởi kiện hướng vào Noo Phước Thịnh. 

Lý do là hồ sơ chứng minh nam ca sĩ chỉ tham gia với tư cách diễn viên/ca sĩ nhận thù lao, không tham gia sản xuất, không chọn nhạc nền và không sở hữu kênh YouTube phát hành. Chủ thể chịu trách nhiệm thực sự là nhà đầu tư và chủ sở hữu MV.

Từ vụ việc của Noo Phước Thịnh nhìn về Sơn Tùng M-TP: Nếu Sơn Tùng chỉ thuần túy là người biểu diễn, không phê duyệt thiết kế, không sở hữu hay trực tiếp vận hành thương mại MV thì anh hoàn toàn là một "nạn nhân" chịu thiệt hại nặng nề về danh tiếng từ rủi ro của chuỗi sản xuất.

Nhưng ở một kịch bản khác, nếu Sơn Tùng hoặc pháp nhân liên quan (M-TP Talent) là chủ dự án, đặt hàng sản xuất và là bên trực tiếp khai thác thương mại, họ không thể lấy lý do "đã thuê ngoài" để phủi bỏ hoàn toàn nghĩa vụ với bên thứ ba (ở đây là nghệ sĩ thị giác Lê Giang). Việc đi thuê chỉ giúp họ có quyền yêu cầu đơn vị sản xuất bồi hoàn thiệt hại trong một hợp đồng nội bộ khác mà thôi.

Ranh giới mong manh giữa "tham khảo" và "sao chép"

Một trong những nút thắt lớn nhất của vụ Come my way chính là việc xác định yếu tố xâm phạm. Theo Luật Sở hữu trí tuệ và Nghị định 17/2023/NĐ-CP, pháp luật không bảo hộ ý tưởng hay cảm hứng thẩm mỹ chung, nhưng bảo hộ hình thức thể hiện sáng tạo cụ thể.

Nếu ê kíp chỉ mượn tinh thần, không khí văn hóa của tác phẩm Tàn chỉ thì không vi phạm. Nhưng nếu họ mang nguyên các cấu kiện tạo hình, mảng phù điêu, bố cục đường nét mang tính nhận diện cao của nghệ sĩ Lê Giang vào set quay thương mại, ranh giới đó đã bị vượt qua. 

Việc này sẽ cần một hội đồng chuyên môn so sánh chi tiết từ bản phác thảo 3D, file thi công bối cảnh đến hình ảnh lên sóng truyền hình để đưa ra kết luận cuối cùng.

Lối ra nào cho mô hình "thuê của thuê" trong showbiz Việt?

Vụ tranh cãi của Sơn Tùng M-TP và nghệ sĩ Lê Giang đã phơi bày một thực trạng nhức nhối mang tên "thuê của thuê" đang vận hành lỏng lẻo trong giới giải trí. 

Một MV lớn hiện nay được chia nhỏ cho hàng tá thầu phụ: Chủ dự án thuê nhà sản xuất -> Nhà sản xuất thuê thiết kế -> Thiết kế thuê thi công -> Thi công thuê thợ làm mô hình. Nếu không có cơ chế kiểm soát, mỗi nấc thang đi thuê đều là một "quả bom nổ chậm" về bản quyền.

Luật sư Hoàng Hà đưa ra lời khuyên: "Giải pháp không phải là bắt ca sĩ phải tự đi kiểm tra từng góc bối cảnh, từng đạo cụ trên sân khấu. Câu trả lời nằm ở sự chặt chẽ của quy trình nghiệm thu và hợp đồng pháp lý".

Để tự bảo vệ mình trước những khủng hoảng không đáng có, các nghệ sĩ và ê kíp Việt cần thiết lập một thói quen mới trước khi bấm nút phát hành bất kỳ sản phẩm nào. Đó là yêu cầu bộ hồ sơ bản quyền từ đơn vị sản xuất trọn gói.

Bộ hồ sơ này phải thể hiện rõ tư liệu tham khảo nguồn từ đâu, tác phẩm nào đã được cấp phép, ai là người tạo file thiết kế và đơn vị sản xuất phải cam kết chịu hoàn toàn trách nhiệm bồi thường nếu xảy ra sai phạm đối với bên thứ ba. 

Đây không phải là thủ tục làm khó lẫn nhau, mà là viên gạch nền móng để bảo vệ chính nghệ sĩ, nhà sản xuất và hướng tới một ngành công nghiệp sáng tạo chuyên nghiệp, văn minh.

Ê kíp Sơn Tùng M-TP xin lỗi nghệ sĩ Lê Giang vì đã 'tham khảo' ngôn ngữ tạo hình từ tác phẩm Tàn chỉ

Ê kíp của Sơn Tùng M-TP thừa nhận đã tham khảo ngôn ngữ tạo hình từ tác phẩm 'Tàn chỉ' của nghệ sĩ thị giác Lê Giang mà chưa xin phép, đồng thời gửi lời xin lỗi công khai sau tranh cãi về bản quyền.