Vì sao quân Hậu là quân mạnh nhất bàn cờ vua?

Trên bàn cờ vua hiện nay, quân Hậu là hiện thân của sức mạnh tuyệt đối khi có thể tự do di chuyển ngang, dọc, chéo không giới hạn số ô.

Thế nhưng ít ai biết rằng trong thuở sơ khai, quân cờ này từng là kẻ yếu ớt bậc nhất trên bàn cờ.

Hành trình lột xác ngoạn mục của quân Hậu không đơn thuần là một cuộc cải cách luật chơi, mà là câu chuyện lịch sử đầy mê hoặc về sự dịch chuyển văn hóa và bước chuyển mình của quyền lực nữ giới tại châu Âu.

Ngược dòng thời gian về Ấn Độ thế kỷ thứ 6, tiền thân của cờ vua là trò chơi chaturanga mô phỏng bốn binh chủng quân đội cổ đại: voi, ngựa, xe và bộ binh, xoay quanh quân Vua. 

Khi du nhập vào Ba Tư và biến đổi thành shatranj, bên cạnh nhà vua xuất hiện quân Vazir (tể tướng hay cố vấn).

Khi này, vị tể tướng này có sức chiến đấu vô cùng hạn chế khi mỗi lượt đi chỉ được nhích đúng một ô theo đường chéo, thậm chí còn thua kém cả một quân Tốt khi bước vào giai đoạn tàn cuộc.

Đến cuối thế kỷ thứ 10, cờ vua theo chân các thương nhân và đoàn quân viễn chinh cập bến Tây Âu qua ngả Tây Ban Nha, Ý và Pháp.

Trong cấu trúc chính trị quen thuộc của các vương triều phương Tây với mô hình quân chủ gồm Vua và Hoàng hậu, quân Vazir dần được bản địa hóa thành Reine hay Queen (Nữ hoàng/Hoàng hậu).

Dẫu vậy, suốt nhiều thế kỷ sau đó, "vị hoàng hậu" này vẫn chịu chung số phận với người tiền nhiệm Ba Tư khi chỉ được phép di chuyển từng bước bằng đường chéo, hoàn toàn lép vế trước Xe hay Tượng.

Quân Hậu 'lột xác' trên bàn cờ vua

Bước ngoặt lịch sử chỉ thực sự bùng nổ vào cuối thế kỷ 15, khi châu Âu bước vào giai đoạn của thời kỳ Phục Hưng.

Cùng với sự lan tỏa của phong trào tôn vinh tình yêu lãng mạn, vị thế của người phụ nữ trong xã hội thượng lưu bắt đầu có những bước chuyển mình mạnh mẽ.

Đặc biệt, đây là thời đại chứng kiến sự trỗi dậy của những nữ vương kiệt xuất, mà tiêu biểu nhất là Nữ hoàng Isabella I của xứ Castile (Tây Ban Nha) - người phụ nữ quyền uy đã tái định hình bản đồ chính trị châu Âu.

Hình tượng quân Hậu trên bàn cờ lập tức trở thành tấm gương phản chiếu trực tiếp quyền lực chính trị thực tế của giới nữ quý tộc thời bấy giờ.

Luật chơi cờ vua được viết lại trong một cuộc cách mạng chưa từng có. Quân Hậu được giải phóng hoàn toàn, kết hợp sức mạnh vô song của cả Xe lẫn Tượng. Thay đổi này khiến lịch sử cờ vua bước sang trang mới.

Nếu như shatranj cổ xưa là một cuộc đấu trí chậm rãi, thiên về phòng thủ kéo dài hàng giờ thì cờ vua châu Âu thế kỷ 15 trở nên bùng nổ hơn.

Tấm gương phản chiếu tình yêu, nghệ thuật và sự bình quyền

Ngay khi mang trên mình quyền năng mới, quân Hậu đã thổi một luồng sinh khí mới vào văn hóa và nghệ thuật phương Tây.

Trong giới quý tộc thời bấy giờ, bàn cờ 64 ô vuông không chỉ là nơi so tài thao lược mà còn trở thành không gian tao nhã để nam nữ giao lưu, tán tỉnh và chinh phục nhau.

Những thi phẩm thời Trung Cổ như Les Échecs Amoureux (Ván cờ tình yêu) đã mượn hình ảnh ván đấu giữa chàng hiệp sĩ và nàng tiểu thư làm ẩn dụ tinh tế cho cuộc giằng co trong tình yêu.

Ở đó, nước cờ chiếu hết không chỉ định đoạt thắng thua trên bàn gỗ, mà còn tượng trưng cho việc chinh phục được trái tim đối phương.

Người phụ nữ trong các áng văn thời kỳ này hiện lên đầy thông minh, sắc sảo và nắm quyền chủ động - tương đồng kỳ lạ với hình ảnh quân Hậu vừa mềm mại, thanh thoát nhưng cũng quyết liệt.

Trải qua hơn nửa thiên niên kỷ, quân Hậu vẫn sừng sững ở vị trí linh hồn của cờ vua hiện đại. Mọi học thuyết khai cuộc, mọi đòn phối hợp chiến thuật hay nghệ thuật tấn công đều xoay quanh việc tối ưu hóa sức mạnh của quân Hậu hoặc tìm cách kiềm tỏa quân Hậu của đối phương.

Hiếm có trò chơi nào trong lịch sử nhân loại mà sự biến đổi của một quân cờ lại mang tính biểu tượng xã hội sâu sắc đến thế và giờ đây, quân Hậu trở thành quân mạnh và có giá trị nhất khi bước vào ván đấu.

Lương Phương Hạnh: Từ Đại học Bách khoa đến 'kỳ nhân' làng cờ

Nhân ngày kỷ niệm 70 năm thành lập Đại học Bách khoa Hà Nội, báo Tuổi Trẻ xin giới thiệu đến độc giả một gương mặt độc đáo xuất thân từ ngôi trường giàu truyền thống này, và cú rẽ hướng bất ngờ sang cờ vua của chị: nữ kỳ thủ Lương Phương Hạnh.