Đây là lần đầu tiên kể từ năm 2022 một nhân vật chính trị lớn của Ukraine công khai đưa ra yêu cầu như vậy. 

Đáng chú ý hơn, lời kêu gọi lại đến từ cựu Bộ trưởng Quốc phòng Mykhailo Fedorov, người từng là đồng minh lâu năm của Tổng thống Volodymyr Zelensky, và là thành viên cuối cùng còn lại trong chính phủ đầu tiên dưới thời ông Zelensky từ năm 2019.

"Nền dân chủ không thể bị Nga bắt làm con tin. Chúng ta phải tìm ra một cơ chế hợp pháp, an toàn và thực tế, cho phép Ukraine khôi phục đầy đủ tiến trình dân chủ ngay cả trong điều kiện trận chiến kéo dài", ông Fedorov tuyên bố trong video kêu gọi dài 9 phút ngày 18-8.

Vết rạn chính trị giữa thời chiến

Tiến trình bầu cử tại Ukraine đã bị tạm dừng kể từ khi thiết quân luật được áp dụng sau khi Nga phát động chiến dịch quân sự toàn diện vào tháng 2-2022. 

Nhiệm kỳ 5 năm của ông Zelensky kết thúc vào tháng 5-2024, song luật pháp Ukraine cấm tổ chức bầu cử trong thời chiến.

Trong phần lớn thời gian qua, vấn đề này chưa tạo ra sức ép chính trị lớn trong nước. Dù các đảng đối lập và một bộ phận người dân không hài lòng với việc nhiệm kỳ của ông Zelensky kéo dài, cuộc chiến khiến phần lớn lực lượng chính trị vẫn tập hợp quanh chính quyền.

Lời kêu gọi của ông Fedorov vì thế đánh dấu một thay đổi đáng chú ý. Báo New York Times mô tả đây là "vết rạn lớn đầu tiên" trong mặt trận chính trị vốn tương đối thống nhất của Ukraine, trong khi Hãng tin Reuters đánh giá động thái này là thách thức chính trị nội bộ trực diện nhất đối với ông Zelensky kể từ năm 2022.

Bản thân ông Fedorov không tuyên bố tranh cử, nhưng thời điểm và cách thức ông đưa ra thông điệp khiến khả năng này khó bị bỏ qua.

Từng giữ chức bộ trưởng chuyển đổi số trong 6 năm, ông Fedorov xây dựng hình ảnh một chính trị gia thuộc thế hệ trẻ, am hiểu công nghệ và gắn với việc ứng dụng máy bay không người lái (drone), dữ liệu vào thực chiến.

Danh tiếng của ông tiếp tục tăng cao sau khi trở thành bộ trưởng quốc phòng hồi tháng 1 và thúc đẩy cải tổ hoạt động mua sắm quốc phòng.

Tuy nhiên, những cải cách này cũng khiến ông xảy ra xung đột với Tổng tư lệnh Oleksandr Syrskyi - người bị miễn nhiệm sau đó - và một số nhà thầu quốc phòng lâu năm.

Việc ông Zelensky bất ngờ miễn nhiệm ông Fedorov vào tháng 7 đã châm ngòi cho các cuộc biểu tình kéo dài nhiều tuần tại thủ đô Kiev và các khu vực xung quanh.

Trong bài phát biểu mới nhất, ông Fedorov đẩy cuộc tranh luận xa hơn khi cho rằng Ukraine đang đối mặt với "cuộc khủng hoảng mang tính hệ thống về quản trị", đồng thời cảnh báo về tình trạng tham nhũng và việc lòng trung thành có nguy cơ được đặt cao hơn năng lực khi bổ nhiệm quan chức.

Một cuộc thăm dò gần đây càng khiến sức ép chính trị này trở nên đáng chú ý. Dù chỉ đứng thứ ba ở vòng một với 13,1% ủng hộ, sau ông Zelensky và cựu Tổng tư lệnh Valerii Zaluzhnyi, ông Fedorov được dự báo có thể đánh bại tổng thống đương nhiệm nếu hai người bước vào vòng hai.

Bầu cử cũng là một bài toán khó

Tuy nhiên, lời kêu gọi khôi phục tiến trình dân chủ của ông Fedorov đặt ra câu hỏi khó hơn: liệu Ukraine có thể tổ chức một cuộc bầu cử thực sự an toàn và công bằng khi cuộc chiến với Nga chưa kết thúc?

Về lý thuyết, Ukraine có thể sửa đổi luật để mở đường cho bầu cử ngay trong thời chiến. Tuy nhiên tháo gỡ rào cản pháp lý mới chỉ là bước đầu, bởi Kiev còn phải tìm cách bảo đảm mọi cử tri có thể thực hiện quyền bỏ phiếu một cách an toàn và công bằng.

Đây là bài toán đặc biệt phức tạp khi hàng triệu người Ukraine đang sống ở nước ngoài hoặc phải di dời trong nước, hơn 1 triệu người phục vụ trong quân đội, nhiều người trực tiếp chiến đấu ở tiền tuyến.

Khoảng 1/5 lãnh thổ Ukraine cũng đang nằm dưới sự kiểm soát của Nga, trong khi các thành phố gần mặt trận thường xuyên hứng chịu các cuộc tấn công, khiến việc tổ chức bỏ phiếu an toàn càng khó khăn.

Chia sẻ với báo Guardian, nhà phân tích chính trị Artem Bronzhukov cho rằng hiện chưa có cách thức rõ ràng để bảo đảm an toàn cho người dân trong một cuộc bầu cử giữa thời chiến. Theo ông, quan điểm khá phổ biến trong xã hội Ukraine là bầu cử cần được tổ chức, nhưng chỉ sau khi giai đoạn giao tranh ác liệt kết thúc.

Điều đó đặt Kiev vào thế khó. Tiếp tục trì hoãn bầu cử càng lâu, chính quyền càng phải đối mặt với những câu hỏi về quản trị, trách nhiệm giải trình và quyền lựa chọn của cử tri. 

Nhưng tổ chức bầu cử khi chiến sự vẫn diễn ra lại có nguy cơ tạo thêm những thách thức về an ninh và khả năng bảo đảm một cuộc cạnh tranh công bằng.

Ukraine và bài toán bầu cử

Tổng thống Trump từng bác bỏ nghi vấn của Nga về tính chính danh của Tổng thống Zelensky, nhưng giờ đây nhà lãnh đạo Mỹ lại muốn Ukraine tổ chức bầu cử - một động thái gây sức ép mới lên Kiev.