Xin được nói ngay hướng xử lý của vụ việc. Qua điện thoại, ông Hoàng Đức Toàn, Vụ trưởng Vụ Mỹ thuật Nhiếp ảnh (Bộ VHTT) cho chúng tôi hay chiều 2-8: "Chúng tôi sẽ thành lập một hội đồng để đánh giá lại phần sáng tác của mẫu tượng 1,2m của NĐK Nguyễn Hải. Để được hưởng 100% nhuận bút phác thảo (tức là khoảng 470 triệu đồng cho 10 tỷ đồng đầu tiên của chi phí mỹ thuật công trình, cộng với 10 triệu đồng cho mỗi tỉ đồng tiếp theo- PV), ông Nguyễn Hải phải chứng minh được rằng công trình mà ông làm mẫu (1,2m) là tác phẩm mới so với bức tượng mà ông có trong Bảo tàng Mỹ thuật VN. Nếu mọi thành viên HĐ đều công nhận điều này thì ông Hải sẽ được tính nhuận bút theo mức đó".

Phóng to
Tượng đài Chiến thắng Điện Biên tại tỉnh Điện Biên hiện nay	Mẫu tượng đài Chiến thắng Điện Biên Phủ hiện lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật VN

Dựa trên hướng xử lý này, chúng tôi trao đổi với một số nhân vật trong giới mỹ thuật nói riêng và điêu khắc nói chung, mong tìm một trọng tài. Chúng tôi cho rằng những ý kiến này sẽ có thể là một gợi ý để Bộ VHTT xem xét lại và quyết định mức chi trả nhuận bút cho NĐK Nguyễn Hải.

Sáng tạo đến mức nào thì bản chỉnh sửa được coi là một tác phẩm mới? Điều đó không có tiêu chí rõ ràng lắm. Người nào trực tiếp làm thì sẽ nói được mình chỉnh sửa bao nhiêu, là phiên bản hay tác phẩm mới, nếu mới thì mới bao nhiêu phần trăm. Tôi nghĩ điều này ngoài ông Nguyễn Hải ra không ai có thể nói một cách chính xác được. Cũng có trường hợp một tác phẩm mới nảy sinh trên cơ sở tác phẩm gốc, nếu nó khác quá nhiều. Và như vậy mức nhuận bút tác giả được hưởng sẽ khác. Để công bằng, cơ quan quản lý cần một hội đồng thẩm định trường hợp này.

NĐK Lưu Danh Thanh, Chi hội trưởng Chi hội Điêu khắc HN, Phó Chủ tịch HĐNT Điêu khắc Hội MTVN, từng là Uỷ viên HĐNT Quốc gia Tượng đài Điện Biên Phủ: Mẫu tượng mới của Nguyễn Hải không đẹp bằng tượng cũ.

Tượng mới (1,2m) của Nguyễn Hải không đẹp bằng bức cũ trong bảo tàng. Tác giả chỉ làm một việc là chỉnh lại phong cách từ ngôn ngữ tượng trong nhà thành ngôn ngữ tượng ngoài trời. Nói rằng ông Hải đã "thay đổi rất nhiều về tinh thần, bố cục, kết cấu tác phẩm" là không hợp lý, vì Nhà nước ta khi chọn là chọn tác phẩm trong bảo tàng. Bố cục cơ bản đã được HĐNT duyệt rồi thì làm sao mà thay đổi được? Chỉ chuyển phong cách mà lại coi là tác phẩm mới thì tôi thấy cách đặt vấn đề của ông Hải là không thoả đáng ngay từ đầu.

Thêm vào đó, do tinh thần của mẫu mới không bằng phác thảo trong bảo tàng nên khi phóng lớn (12,6m), HĐNT góp ý là kết hợp tinh thần phác thảo với phong cách mẫu 1,2m. HĐNT cũng thống nhất nên lấy nguyên bố cục tượng cũ.

Khái niệm phiên bản thật ra chưa cụ thể, tranh luận thì không biết bao giờ mới kết thúc. Nhưng chẳng nhẽ thêm vào một tác phẩm một điểm nhỏ rồi có thể bảo đó là tác phẩm mới sao?! Huống hồ tượng đài Điện Biên Phủ hiện nay giống với tượng trong bảo tàng Mỹ thuật VN đến 90%, chỉ có phong cách là thay đổi; còn bố cục, dáng dấp, nhân vật, cấu trúc giữ nguyên.

Ví dụ tôi có một cái tượng, được người ta đặt hàng chỉnh sửa để phóng lớn. Tượng mẫu chỉnh sửa của tôi có thay đổi bố cục chút ít nhưng nhân vật và tinh thần tượng vẫn giữ nguyên, vậy có thể gọi là tác phẩm mới được không?! Chẳng qua vẫn là trên cơ sở cái cũ để tạo ra một cái mới thì đương nhiên nó chỉ là phiên bản thôi chứ!

Ông Nguyễn Đỗ Bảo, Uỷ viên Trung ương Hội Mỹ thuật VN, Trưởng ban Kiểm tra Trung ương Hội, Chủ tịch Hội đồng Phê bình mỹ thuật Hội MTVN: Trả 30% giá trị phác thảo thì bất công cho tác giả!

"Về lý mà nói, theo tôi, mẫu 1,2m ông Nguyễn Hải làm vẫn là phiên bản. Bởi vì ông ta dựa vào bản gốc trong bảo tàng Mỹ thuật VN để phóng to. Cho dù phóng 10m, 20 m thì vẫn trên cơ sở bản gốc đó. Nhưng đấy là một phiên bản có nâng cấp để cho phù hợp với tượng đài được dựng ở giữa môi trường không gian rộng lớn. Tác giả xoay đi xoay lại đôi chút để người ta nhìn thấy ba bề bốn bên tượng đài, nhưng thay đổi lớn nhất là ông có một lối thể hiện khối hình rất phóng khoáng, nệ thực mà không nệ thực.

Có những chi tiết hơi phóng đại, nhưng điều đó cho phép trong sáng tác, là tính nửa hư nửa thực, là sự sáng tạo, làm cho tác phẩm hấp dẫn. Vì thế tác phẩm này chẳng qua là tác phẩm nhỏ được nâng cao hơn để cho phù hợp với môi trường không gian của tượng đài, với những ngôn ngữ riêng. Tóm lại nó không thể là một sáng tác mới, mà chỉ là một phiên bản được nâng cao.

Trường hợp tranh luận này chưa hề có tiền lệ trong ngành điêu khắc. Xưa nay thường một tác giả sáng tác một phác thảo nhỏ rồi có người đặt hàng thì làm cái lớn, huỷ cái nhỏ đi, và cả cái lớn lẫn cái nhỏ đều vẫn thuộc bản quyền chính tác giả ấy. Còn trường hợp ông Nguyễn Hải, bức tượng cũ của ông lại đã bán cho bảo tàng Mỹ thuật VN.

Vả lại, tôi thấy cũng chưa có một tiêu chí nào để xác định trường hợp này là chỉnh sửa hay sáng tác mới. Theo tôi hai bên chỉ có thể đi đến thoả thuận được thôi, chứ chả có văn bản nào quyết định ông Hải được nhận 100% giá trị phác thảo gốc vì rõ ràng đây chỉ là nâng cao một tác phẩm đã có sẵn.

Tuy vậy, có thể có một thoả thuận khác, với mức không thể là 100% nhưng cũng không thấp đến mức 30%. Tự ông Hải đứng ra làm mẫu, lại trả công thợ, lại huy động cả con trai cùng làm, đến mức ốm không dám đi bệnh viện mà trả mức ấy thì đúng là bất công cho tác giả.