Chỉ ít người xưa mới nhận ra nơi đây chính là khu căn cứ K20 với những cái tên xóm Đồng, xóm Mồ Côi. Hơn 50 năm, vùng đất bom đạn đau khổ xưa kia đã đổi thay hoàn toàn nhờ phép màu của hòa bình.

Và khi đi sâu vào những khu phố, chúng tôi vẫn còn bắt gặp không ít dấu xưa.

Những người mẹ đào hầm

Cuối chiều, bà Huỳnh Thị Hữu - 87 tuổi - ngồi chống cằm như bất động bên bộ bàn đặt ngoài vườn một căn nhà có sau năm 1975. Bà là một trong ít nhân chứng còn sót lại ở xóm Mồ Côi, biết rõ sự thay đổi của ngôi làng từ chiến tranh đến phố thị tấp nập hiện nay.

Gia đình bà từng là một trong những gia đình kiên trung, bền thép nhất với cách mạng trong những năm chiến tranh. Cách đây hai năm, ông Huỳnh Trưng - chồng bà - qua đời, bà Hữu thay ông hằng ngày ngồi dưới chái nhà, đón những vị khách phương xa, kể cho họ nghe câu chuyện bi tráng về làng mình.

Bà lom khom nhóm nhang thắp bàn thờ cho chồng, tiết lộ cho tôi biết dưới chỗ này có một cái hầm từ những ngày xưa ấy và "đố" tôi tìm ra được vị trí có cửa hầm luồn xuống phía dưới. Bàn thờ gia tiên được xây như cách thường thấy ở những chái nhà miền Trung. Tôi cố loay hoay tìm mọi ngóc ngách, lật hết những chỗ có thể là miệng hầm nhưng rồi đành lắc đầu.

Bà Hữu kéo tay tôi lại gần nơi bà đứng thắp hương rồi bất ngờ cúi xuống, ấn bàn tay vào một ô hình chữ nhật đặt dưới bàn thờ. Một cánh cửa nhỏ bật mở, một luồng gió lạnh toát kèm theo mùi bùn từ dưới lòng đất phả lên. 

"Cái hầm đó! Thấy chưa? Chu cha, ta nói chỗ ni đã cứu sống biết bao nhiêu là bộ đội. Khi chiến tranh kết thúc, phố xá lấp đầy, nhà mô có hầm cũng lấp sạch mà nhà tui ổng nhất quyết không cho. Cái hầm giữ lại tới chừ đây" - bà Hữu nói.

Người con trai của bà Hữu từ ngoài vườn vào cũng góp thêm tiếng và kể thêm rằng căn hầm trong nhà mình là hầm dài nhất trong các địa đạo ở xóm Mồ Côi, "Tui đố chú hình dung ra cái miệng hầm ni dẫn tới chỗ mô? Đoán coi". 

Thấy tôi lúng túng vì không thể hình dung phương hướng, anh ngoắc tay kéo ra bên hông nhà, nơi có một ao bèo lục bình đang bám kín bề mặt, bên kia là con đường Chương Dương chạy ôm cua phẳng lì dọc sông Hàn. 

"Chỗ cái ao ni là nơi miệng hầm thoát ra đó. Cha tôi kể xưa miệng hầm ở trên nhà, bộ đội, cán bộ mình nếu có động thì chui xuống hầm rồi luồn dưới lòng đất để ra miệng hầm, ở đó có các ghe gỗ của bà con đứng chờ sẵn để chở qua bên kia sông tránh bị lính Mỹ truy lùng" - con trai bà Hữu kể.

Tôi nhớ mấy câu thơ trong bài "Đất quê ta mênh mông" của tác giả Dương Hương Ly (nhà thơ Bùi Minh Quốc): "Mẹ đào hầm từ thuở tóc còn xanh / Nay mẹ đã phơ phơ đầu bạc / Mẹ đào hầm dưới tầm đại bác / Bao đêm rồi, tiếng cuốc vọng năm canh..." chính là kể về những người mẹ bất khuất, kiêu hùng ở xóm Mồ Côi - căn cứ K20 này.

"Súng gươm vứt bỏ, lại hiền như xưa"

Khu di tích căn cứ cách mạng K20 nằm cách tổ hợp quân sự sân bay Nước Mặn không xa. Những năm chiến tranh, Mỹ coi đây là điểm chốt chặn, kiểm soát lực lượng cách mạng xâm nhập, làm hành lang bảo vệ trung tâm Đà Nẵng và tổ hợp quân sự sân bay Nước Mặn. Trong khi đó bộ đội xem đây là địa bàn phát triển lực lượng cách mạng, bàn đạp để tiến công vào trung tâm và thoát ra bên ngoài.

Vẫn nhớ mồn một những năm chiến tranh ác liệt, bà Huỳnh Thị Hữu kể: từ năm 1965, để che giấu bộ đội, mỗi gia đình ở xóm Mồ Côi đều khoét nền, vườn nhà, đào những đường hầm công sự chằng chịt.

Ngày ngày người dân làm nông, đêm về dồn sức đào hầm, tai mắt luôn dõi theo từng chuyển động của lính Mỹ rồi báo cho bộ đội. Đất đào lên được bà con đem thả xuống sông hoặc đổ thành đống rồi trộn với bùn khiến không ai phát hiện ra được.

Khi chiến trường Đà Nẵng vào giai đoạn khốc liệt nhất, hầm hào được bà con xóm Đồng, xóm Mồ Côi kết nối liên thông với nhau tạo thành một hệ thống thành lũy ngay sát sân bay Nước Mặn.

Có gia đình như nhà thờ Bà Nhiêu đào tới sáu hầm bí mật cho bộ đội ẩn náu. Không ít lần người làng bị lính Mỹ bắt, nhiều người bị tra tấn, đánh đập, hầm bị phát hiện, bị ném lựu đạn xóa lấp. Thế nhưng ngay hôm sau đường hầm khác lại mọc ra.

Ngoài nhà bà Hữu, hiện dưới nền và quanh vườn nhà thờ Bà Nhiêu vẫn còn nguyên dấu tích sáu căn hầm bí mật. Ngôi nhà này đã là di tích lịch sử, được con cháu Bà Nhiêu coi sóc.

"Trước đây hầm được dùng để cán bộ, lãnh đạo hoạt động cách mạng và dưỡng thương bộ đội khi đánh sân bay Nước Mặn. Hầm này có từ năm 1964, đến năm 1975 dừng hoạt động, sau này phục chế lại để bảo tồn và phục vụ khách tham quan" - ông Nguyễn Thông (76 tuổi), từng là chiến sĩ biệt động thành Đà Nẵng, kể.

Bom đạn chìm xuống, phố phường mọc lên

Cuối chiều, công viên cảnh quan đặt kế bên Khu di tích K20 lồng lộng gió, người phụ nữ đứng tuổi đẩy xe nôi dẫn đứa trẻ ra hóng mát. Cách đó mấy bước chân, những chuyến xe đường dài đưa khách thập phương ghé di tích lịch sử để tham quan. Nhiều cơ quan, đơn vị địa phương thường sử dụng địa điểm K20 để tổ chức lễ kết nạp đảng viên, ôn lại lịch sử truyền thống vẻ vang của quân dân Đà Nẵng.

Hỏi chuyện về vùng đất xưa kia, người phụ nữ nói rằng bà không rành thông tin bởi là dân ở nơi khác tới đây mua đất, làm nhà, cũng như đa phần người dân đang sinh sống tại khu này. Bà Hữu và các con là một trong ít hộ dân xưa còn bám trụ ở vùng đất cũ, chứng kiến sự đổi thay của đồng nước mênh mông, dân làm nông, đánh cá kiếm sống.

Sau năm 1975, bà con tỏa đi khắp nơi và xóm làng hoàn toàn thay đổi từ khoảng năm 1997 trở đi khi thành phố Đà Nẵng thực hiện đồng loạt các dự án chỉnh trang đô thị. Vệt dân cư xưa cũ, đơn sơ được giải tỏa, dân nhận đất để tái định cư nhường chỗ cho những khu đô thị mới hiện giờ.

TP Đà Nẵng giờ đây đã là đô thị sầm uất thế chỗ cho những tàn tích từ chiến tranh - Ảnh: B.D.

Khẩn trương hoàn thiện cơ chế, chính sách đặc thù cho dự án đô thị lấn biển tại Đà Nẵng

Văn phòng Chính phủ vừa có thông báo kết luận của Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính tại buổi làm việc với Ban Thường vụ Thành ủy Đà Nẵng.