Tự nguyện nhận tội không đồng nghĩa mất quyền bào chữa của bị can, bị cáo

Chiều 27-10, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) và dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về việc thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi).

Nhiều đại biểu cơ bản đồng tình với việc bổ sung cơ chế tự nguyện nhận tội, song đề nghị thiết kế chặt chẽ để tránh nguy cơ oan sai, bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội và trách nhiệm chứng minh tội phạm của cơ quan tiến hành tố tụng.

Người tự nguyện nhận tội vẫn có quyền thay đổi ý kiến

Giải trình vấn đề này, Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao Nguyễn Huy Tiến cho biết cơ quan soạn thảo trân trọng các ý kiến đóng góp, đồng thời sẽ tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu để hoàn thiện dự thảo, bảo đảm phù hợp thực tiễn và bảo vệ tối đa quyền, lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng. 

Theo ông Tiến, cơ chế tự nguyện nhận tội và chấp nhận hình phạt là chính sách mới được nghiên cứu nhằm đơn giản hóa trình tự, thủ tục, rút ngắn thời gian giải quyết vụ án trong những trường hợp đáp ứng điều kiện luật định.

“Việc tự nguyện nhận tội phải xuất phát từ ý chí tự nguyện của người phạm tội”, ông Tiến nhấn mạnh. Việc chấp nhận mức hình phạt do viện kiểm sát đề nghị là nội dung gắn với cơ chế này, tạo cơ sở để xem xét giải quyết vụ án nhanh hơn.

Tuy nhiên, người bị buộc tội, bị can, bị cáo vẫn có quyền thay đổi ý kiến, thực hiện quyền bào chữa và các quyền tố tụng khác theo quy định. Việc áp dụng cơ chế phải được kiểm soát chặt chẽ, không làm ảnh hưởng đến các quyền hợp pháp của người tham gia tố tụng.

Tại phiên thảo luận, góp ý về cơ chế tự nguyện nhận tội, đại biểu Trần Văn Tuấn (Bắc Ninh) đồng tình với việc bổ sung thủ tục giải quyết đối với bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội và chấp nhận hình phạt. Theo đại biểu, đây là bước tiến cần thiết, thể hiện chính sách khoan hồng, góp phần nâng cao chất lượng xét xử và tiết kiệm nguồn lực cho các cơ quan tiến hành tố tụng.

Tuy nhiên, đại biểu đề nghị quy định chặt chẽ hơn các điều kiện áp dụng, bởi cơ chế này tác động trực tiếp đến quyền con người, quyền bào chữa và trách nhiệm hình sự.

Về trách nhiệm chứng minh tội phạm, đại biểu cho rằng cần khẳng định rõ việc bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội không làm thay đổi trách nhiệm chứng minh của cơ quan tiến hành tố tụng. Lời nhận tội không thể được coi là chứng cứ duy nhất để kết tội mà phải phù hợp với các chứng cứ khác trong hồ sơ vụ án.

Đại biểu lưu ý thực tế có thể phát sinh trường hợp lời nhận tội mâu thuẫn với chứng cứ, chứng cứ gỡ tội chưa được xem xét hoặc những tình tiết quan trọng chưa được làm rõ. Nếu chỉ căn cứ vào việc nhận tội và đồng ý với hình phạt để áp dụng thủ tục đặc biệt, nguy cơ sai sót vẫn có thể xảy ra.

Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung quy định buộc cơ quan tiến hành tố tụng tiếp tục xác minh khi lời nhận tội mâu thuẫn với chứng cứ, còn chứng cứ gỡ tội chưa được kiểm tra, đánh giá hoặc có tình tiết quan trọng chưa được làm rõ.

Đại biểu cũng đề nghị bảo đảm người bị buộc tội hiểu đầy đủ hệ quả pháp lý trước khi đưa ra quyết định. Việc giải thích quyền, nghĩa vụ không đồng nghĩa người đó đã thực sự hiểu, nhất là khi quyết định nhận tội, chấp nhận hình phạt có thể ảnh hưởng đến quyền kháng cáo.

Theo ông Tuấn, người nhận tội cần được tiếp cận tài liệu cần thiết, trao đổi với người bào chữa và có thời gian hợp lý để cân nhắc. Việc xác nhận tính tự nguyện không nên chỉ dừng ở thủ tục lập biên bản mà phải bảo đảm người bị buộc tội thực sự tự nguyện, nhận thức đầy đủ và đưa ra quyết định độc lập.

Đáng chú ý, đại biểu đề nghị bắt buộc có sự tham gia của người bào chữa trước khi lập biên bản nhận tội và cam kết chấp nhận hình phạt. Theo đại biểu, người chứng kiến và người bào chữa có chức năng khác nhau: người chứng kiến xác nhận hoạt động tố tụng, trong khi người bào chữa có trách nhiệm tư vấn, phân tích chứng cứ, giải thích về tội danh, hình phạt và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội.

Đại biểu cũng đề nghị quy định rõ quyền rút lại cam kết trước khi tòa án ra bản án. Nếu bị can, bị cáo thay đổi ý chí và không còn đủ điều kiện áp dụng thủ tục đặc biệt, vụ án cần được chuyển sang thủ tục chung; việc thay đổi quyết định không được mặc nhiên dẫn đến bất lợi cho bị cáo.

Cần làm rõ điều kiện áp dụng, bảo vệ quyền của người bị buộc tội

Cùng góp ý về nội dung này, đại biểu Nguyễn Phi Hùng (Đà Nẵng) cho rằng cần làm rõ trách nhiệm của tòa án trong việc xem xét chứng cứ và quyết định hình phạt.

Theo đại biểu, dự thảo quy định tòa án quyết định hình phạt trên cơ sở đề nghị của viện kiểm sát, nhưng cần xác định rõ đề nghị của viện kiểm sát không phải căn cứ duy nhất mang tính ràng buộc đối với tòa án.

Đại biểu nhấn mạnh lời nhận tội không thể là căn cứ duy nhất để kết tội. Tòa án phải độc lập đánh giá chứng cứ theo quy định pháp luật, bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội và các nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự.

Những ý kiến này đặt ra yêu cầu cân bằng giữa mục tiêu rút ngắn thời gian giải quyết vụ án với việc bảo đảm quyền con người, quyền bào chữa và nguyên tắc xác định sự thật khách quan. Cơ chế mới chỉ có thể phát huy ý nghĩa khi việc nhận tội thực sự tự nguyện, người bị buộc tội hiểu rõ hậu quả pháp lý và các cơ quan tiến hành tố tụng vẫn thực hiện đầy đủ trách nhiệm theo luật định.

Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao giải thích rõ chế định khoan hồng với bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội

Nhiều đại biểu Quốc hội tán thành cơ chế bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt được đề nghị để đẩy nhanh tiến độ giải quyết vụ án, giảm chi phí tố tụng. Tuy nhiên, việc áp dụng chính sách khoan hồng phải có điều kiện chặt chẽ, bảo đảm tính tự nguyện, phù hợp với chứng cứ.