Phát biểu tại buổi làm việc về chiến lược quốc gia thu hút, trọng dụng và phát triển nhân tài ngày 24-8, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh nhân tài là nguồn lực chiến lược đặc biệt của quốc gia, thu hút và trọng dụng gắn liền với các nhiệm vụ chiến lược trong kỷ nguyên mới.

Tuổi Trẻ có cuộc trò chuyện với TS Trần Anh Tuấn, Chủ tịch Hiệp hội Khoa học hành chính Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ, xung quanh nội dung này.

Người như thế nào là nhân tài?

* Thưa ông, "hiền tài là nguyên khí quốc gia". Vậy theo ông, phát biểu chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra những yêu cầu trọng tâm nào về nhân tài cho giai đoạn hiện nay?

- Từ xa xưa, việc chiêu hiền đãi sĩ về giúp triều đình an dân, trị quốc luôn được cha ông ta coi trọng dưới nhiều văn bản khác nhau như: "Chiếu cầu hiền", "Sắc cầu hiền", "Chiếu cầu ngôn"...

Từ khi thành lập nước (2-9-1945), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có nhiều bài viết trên báo Cứu Quốc như "Nhân tài và kiến quốc" với tư tưởng kiến thiết cần có nhân tài, tùy tài mà dùng, đúng người đúng việc.

Quá trình lãnh đạo đất nước, nhất là từ Đại hội VI tới nay, Đảng, Nhà nước đã có nhiều chủ trương, quy định về phát hiện, thu hút, trọng dụng nhân tài.

Tuy nhiên quá trình thực hiện, nhân tài được hiểu thế nào và các tiêu chí nhận diện nhân tài chưa được xác định rõ và thể chế hóa, các chính sách thu hút và trọng dụng nhân tài chưa thực hiện thống nhất trong hệ thống chính trị.

Trong điều kiện chuyển từ quản lý nhà nước sang quản trị quốc gia và đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số hiện nay, phát biểu chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho thấy vai trò rất quan trọng của nhân tài - là "nguồn lực chiến lược đặc biệt của quốc gia".

Chỉ đạo đó đòi hỏi phải thay đổi căn bản từ tư duy, nhận thức đến cách tiếp cận hoạch định chính sách về nhân tài, gỡ bỏ rào cản do thói quen, nếp nghĩ cũ để hoạch định chính sách về nhân tài với sự đột phá, khác biệt so với trước kia, phục vụ yêu cầu phát triển.

Trong đó phải có các tiêu chí nhận diện được nhân tài? Nhận diện được mới có chính sách hay và tìm được chìa khóa quan trọng để thực hiện chính sách nhân tài hiệu quả.

* Khi không đồng nhất bằng cấp với tài năng, làm thế nào để đánh giá, nhận diện đó là người tài để thu hút, trọng dụng, theo ông?

- Tôi rất tâm đắc về phát biểu chỉ đạo của người đứng đầu Đảng, Nhà nước về nhận diện ai là nhân tài. Rất đơn giản nhưng đầy trí tuệ, đó là không đánh đồng nhân tài với người có bằng cấp cao, học hàm, học vị hay chức vụ.

Chỉ số thông minh (IQ) và chỉ số cảm xúc (EQ) là 2 vấn đề khác nhau. 

Nhân tài có thể không có bằng cấp, học hàm, học vị cao nhưng thường là người có ý tưởng, làm ra được các sản phẩm, sáng chế, phát minh cụ thể, được áp dụng vào thực tiễn cuộc sống, áp dụng trong một lĩnh vực và mang lại hiệu quả cao, được xã hội và nhà nước công nhận.

Thực tế có nhiều người nông dân không có bằng cấp nhưng đã tự nghiên cứu, lắp ráp ra các máy móc phục vụ nông nghiệp.

Hay trên thế giới có nhiều người đã không tiếp tục theo học đại học ở Harvard hoặc một số đại học nổi tiếng về khởi nghiệp, sáng lập, xây dựng và làm việc cho những tập đoàn rất lớn như Microsoft, Meta, Apple… Đó là những nhân tài.

Thời gian qua, một số địa phương, đơn vị áp dụng chính sách tuyển dụng sinh viên tốt nghiệp thủ khoa, thạc sĩ, tiến sĩ và coi đó là nhân tài thì chưa thực sự chuẩn. Đây mới chỉ là những nhân sự có tiềm năng.

Nếu muốn được coi là nhân tài phải được thực tiễn chứng minh bằng năng lực, bằng kết quả, tạo ra các sản phẩm chất lượng cao, được xã hội và nhà nước công nhận.

Trước đây chế độ công vụ chức nghiệp thường gắn với tiêu chuẩn chức danh, coi văn bằng, chứng chỉ như là một tiêu chuẩn "cứng" để đánh giá năng lực, lựa chọn cán bộ. Dẫn đến muốn được thăng tiến, bổ nhiệm phải đi học để có bằng cấp, chứng chỉ theo quy định.

Từ đó nảy sinh hệ lụy không phải ai cũng học thật, thi thật, sinh ra các sai phạm như mua, bán, "chạy" văn bằng, chứng chỉ hoặc sao chép copy, đạo văn khi tham gia các khóa đào tạo. Kể cả học hàm cũng vậy.

Thực tế cho thấy một số người bằng cấp, học hàm, học vị thì nhiều nhưng sản phẩm, kết quả làm việc thì thấp, không tương xứng.

Nhận diện nhân tài rất cần chú ý là không có nhân tài chung chung, mà nhân tài phải là trong từng lĩnh vực cụ thể. Không có ai giỏi hết mọi thứ. Như trong công nghệ có nhân tài về công nghệ vũ trụ, công nghệ số, công nghiệp chip - bán dẫn, công nghệ lượng tử, công nghệ vật liệu mới…

Người đại tài mới dùng được người tài!

* Nhận diện người tài mới là bước đầu tiên, sau đó mới đến thu hút, trọng dụng. Từ hai thập niên trước, cố nhà báo Hữu Thọ kể với tôi chuyện ở một tỉnh nọ đưa ra chính sách rất ưu đãi về nhà ở và thu nhập vượt trội để mời người giỏi về làm việc, nhưng một thời gian sau thì không còn ai gắn bó. Ông có cho rằng với nhân tài, chính sách ưu đãi vật chất không phải vấn đề quan trọng nhất?

- Từ xưa tới nay, những người có tài năng, "chân tài thực học" thường không quá nặng đòi hỏi đãi ngộ về vật chất, tiền bạc. Người tài thực sự chỉ cần được làm việc, được ghi nhận, đánh giá công tâm và có môi trường thuận lợi để làm việc.

Vì vậy người tài có đến và ở lại hay không phụ thuộc vào tư duy, vào thái độ của người đứng đầu các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp. Chính sách thu hút phải đi liền với trọng dụng. Thu hút phải trọng dụng. Trọng dụng mới thu hút nhân tài tụ về. Khi không giao việc, không tạo điều kiện nhân tài sẽ ra đi.

Thu hút nhân tài bằng chế độ ưu đãi lớn như cấp nhà ở, thu nhập cao mới chỉ là điều kiện cần. Nhưng phải có điều kiện đủ mới hoàn hảo. Đó là phải giao nhiệm vụ tương xứng, xây dựng môi trường tôn trọng, hợp tác chân thành, không đố kỵ.

Như vậy sẽ phát huy được năng lực, sở trường và giữ chân được nhân tài. Người thực tài có nhu cầu đi tìm môi trường làm việc để thể hiện tài năng, cống hiến cho xã hội chứ họ không chọn chỗ an nhàn, thiếu động lực.

Trọng dụng nhân tài là sự tin tưởng, giao phó các vị trí công tác, chức vụ quan trọng, phù hợp với sở trường và năng lực. Đồng thời tạo điều kiện, nhất là môi trường làm việc để họ phát huy tối đa khả năng, hoàn thành các nhiệm vụ có tính đột phá mà chưa ai làm được.

Phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng nhấn mạnh thay đổi tư duy về thu hút nhân tài phải gắn liền với trọng dụng. Chính sách về trọng dụng nhân tài phải được hoạch định trên cơ sở tư duy, nhận thức đúng, đáp ứng với yêu cầu hiện nay và căn cứ vào chế độ công vụ việc làm.

* Những người thực tài cũng thường là người có tư cách, có cá tính, không nặng về chức quyền, tiền bạc. Vậy điều gì quyết định việc trọng dụng được người tài?

- Trọng dụng được người tài hay không là do người đứng đầu. Người đứng đầu cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp có bản lĩnh và có trí tuệ, tài giỏi sẽ dùng được những người giỏi hơn mình về chuyên môn. Những người đứng đầu như thế cũng chính là nhân tài, là thủ lĩnh và là nhân tài xuất sắc. Người đại tài mới dùng được nhân tài.

Dùng được người giỏi hơn mình là biểu hiện cao nhất của năng lực lãnh đạo - nên mới nói đó là người đại tài. Như khi hoạch định chính sách về nhân tài phải có nhân tài chỉ đạo. Sau đó, phải mời các tổ chức và mọi người, nhất là những người có tài góp ý, phản biện thì chính sách nhân tài mới hay và hiệu quả.

Trong lịch sử, chúng ta thấy không ít vua chúa sử dụng quần thần tài năng xuất chúng, thậm chí nhiều vị vua nhún mình để cầu hiền tài ra làm quan giúp triều đình trị quốc an dân. Những người đó đều được gọi là "Minh quân".

Chúng ta cũng luôn nhớ Chủ tịch Hồ Chí Minh, một thiên tài kiệt xuất, một tấm gương sáng về thu hút, trọng dụng nhân tài.

Trong quá trình đấu tranh giải phóng dân tộc và bảo vệ độc lập của Tổ quốc, khó khăn gian khổ, làm gì có chính sách đãi ngộ về tiền bạc, vật chất, nhưng Người đã tập hợp xung quanh mình những tinh hoa trí tuệ, phục vụ các nhiệm vụ của cách mạng.

Đọc lịch sử chúng ta hết sức cảm động khi Bác vận động, trọng dụng được các trí thức tài năng ở từng lĩnh vực tham gia kiến quốc, bảo vệ đất nước như GS Trần Đại Nghĩa, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch… Kể cả các vị từng làm quan của chế độ trước như cụ Phan Kế Toại, cụ Huỳnh Thúc Kháng,… Đây là bài học có giá trị vô giá với chính sách nhân tài ở nước ta hiện nay.

Tinh thần đó đã tiếp tục được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, phát triển và chỉ đạo trong định hướng xây dựng chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

* Để thực hiện quan điểm chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, phải chăng Nhà nước cần sửa một số quy định của pháp luật để thực hiện các chính sách về nhân tài. Như thuê nhân sự nước ngoài, người ngoài Đảng làm quản lý doanh nghiệp nhà nước, đơn vị sự nghiệp công…?

- Để thực hiện quan điểm chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, tôi cho rằng không chỉ sửa một số quy định của pháp luật mà còn phải nghiên cứu trong việc tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng, sửa đổi, bổ sung các quy định của Đảng cho phù hợp.

Chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài muốn hiệu quả và phục vụ tốt cho mục tiêu phát triển, phải thay đổi từ tư duy, nhận thức thì mới có chính sách hay.

Trước đây chúng ta chứng kiến các tranh cãi rất nhiều về chuyện đội tuyển bóng đá quốc gia có nên có cầu thủ nước ngoài nhập quốc tịch Việt Nam không. Còn bây giờ điều đó bình thường, đúng với quy luật, với xu hướng hội nhập quốc tế và nền bóng đá của Việt Nam đã ngày một vươn lên tầm cao mới.

Hiện nay như Luật Thủ đô, Luật Phát triển đô thị đã giao chính quyền các thành phố được ký hợp đồng mời chuyên gia, những người giỏi về đảm nhận các vị trí lãnh đạo, người đứng đầu hoặc cấp phó ở các tổ chức sự nghiệp công hay các doanh nghiệp vốn nhà nước để thực hiện các mục tiêu phát triển.

Muốn thực hiện tốt chính sách nhân tài để phát triển thì phải có đột phá, không câu nệ giữ các quy định trước đây như phải là đảng viên, rồi quốc tịch, lý lịch…

Tôi suy nghĩ, một số công việc không liên quan đến các vấn đề bí mật Nhà nước như an ninh, quốc phòng, ngoại giao… có thể cho phép thuê người nước ngoài, người ngoài Đảng thực hiện với điều kiện họ thực sự tài năng, có tinh thần cống hiến để Việt Nam phát triển.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước: Không đồng nhất nhân tài với người có bằng cấp cao, học hàm, học vị, chức vụ

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh thu hút nhân tài phải gắn liền với trọng dụng, giao nhiệm vụ cụ thể và mạnh dạn nghiên cứu đề xuất bỏ những rào cản trong việc bổ nhiệm chức danh quản lý với nhân tài.