Cuốn sách Trần Tiến - Người hát thơ mình - Ca khúc & những câu chuyện là tuyển tập đặc biệt, lần đầu hệ thống lại thế giới sáng tác của Trần Tiến với hình thức: âm nhạc và văn xuôi. Cuốn sách không đơn thuần là một tập nhạc mà là chân dung tinh thần của một nghệ sĩ du ca, người đã sống và viết trọn vẹn cho "cái thời của tôi".

"Bé cười cái gì, cười cái thời của tôi ư?"

"Cái thời của tôi, chiến tranh, nghèo đói, ngu ngơ. Không ai viết nhạc để bán, bán chẳng ai mua. Viết thì cứ viết như cái duyên trời ban, như cái phận đời định. Muốn làm nghề khác cũng không thể. Thế là cặm cụi viết, đói nhưng thanh tao, sống bằng đồng lương nhà nước, bằng tem bằng phiếu của một thời bao cấp. Khốn khổ mà vui. Tuy nhiên cái "tôi" gần như bị hủy diệt. Bằng chứng là không có tuyển tập, không có album, không có đêm diễn cho người đang sống, chỉ cho người đã khuất".

Trong lời nói đầu cuốn sách, Trần Tiến viết như vậy về "cái thời của tôi". Ông tốt nghiệp nhạc viện khi chiến tranh kết thúc, đứng trước mọi đổ vỡ và xây dựng, ông chọn con đường hợp với mình: đi du ca với những người bạn như Ngọc Tân, Quang Lý, Y Moan, Sĩ Thanh... hát thứ nhạc của mình. Và nay, ông nghĩ "cái thời của tôi" ấy đã qua rồi.

Chỉ đến những năm gần đây, khi phim tài liệu Màu cỏ úa của đạo diễn Lan Nguyên làm về cuộc đời ông được ra rạp, ông được chứng kiến "những đứa trẻ sinh năm 1990" xem và vỗ tay ầm ĩ. Hay đêm diễn Nửa thế kỷ phiêu bạt năm 2023 có cậu bé sinh năm 2006 không đủ tiền mua vé, được ban tổ chức thương cho vào. Cậu cười sung sướng. "Bé cười cái gì, cái thời của tôi ư?" - Trần Tiến hồi tưởng và tự hỏi.

Đến một ngày ông cảm thấy "cái thời của tôi" vẫn còn lại. Có những người thân sống quanh ông động viên ông ra album, tuyển tập để lại cho đời. Họ bảo bao nhiêu bài hát hay đều chỉ được hát truyền miệng, chưa bao giờ có văn bản, nên có thể thất truyền. 

"Và còn ngót một trăm bài nữa tôi mang theo cho giun dế nghe hay sao!" - ông viết. Do đó ông ra mắt cuốn sách này, do nhà văn Hồ Anh Thái biên soạn lại từ những bức thư, dòng chữ ngẫu hứng do chính tay ông viết.

Đặc biệt, phần 2 Ca khúc & những câu chuyện trong sách gồm 108 ca khúc được viết lại chuẩn ca từ, là những sáng tác tiêu biểu trải dài nhiều giai đoạn, từ thời chiến tranh, bao cấp đến đời sống đương đại. Việc các bài hát của Trần Tiến được đăng văn bản chính thức, ca từ chuẩn xác là điều có ý nghĩa rất lớn với những khán giả yêu nhạc của ông cùng các ca sĩ thường hát nhạc ông.

Người đọc say mê

Lời ca của Trần Tiến - như nhận định của nhà văn Hồ Anh Thái - mang sức nặng khiến "những nhà thơ hàng đầu cũng phải lấy làm tâm đắc". Đó là thứ ngôn ngữ mộc mạc mà dữ dội, tự do mà đầy nhân tình, nơi thơ và nhạc hòa làm một, không nhằm tuyên truyền, cũng không để mua bán. Còn về phần nhạc, Hồ Anh Thái nghĩ rằng Trần Tiến còn đạt tới một vị trí lớn hơn thế.

Trong cuốn sách, Hồ Anh Thái nhận xét thêm: "Trần Tiến viết văn cũng có thể làm người đọc say mê. Đấy là lý do tôi biên soạn phần văn xuôi anh viết mà tôi thấy thú vị để làm tuyển tập này. Chắc rằng nhiều người đọc văn Trần Tiến cũng thích, thích như khi nghe ca khúc hài hòa thơ nhạc của anh. Phần văn xuôi Trần Tiến không cần ai viết, tự anh viết mới hay. Nhưng tôi cũng đưa thêm vào đôi ba bài phóng viên ghi lại lời anh. Bản ghi là của phóng viên nhưng giọng điệu lời kể thì người đọc cũng thấy, hoàn toàn rất là Trần Tiến".

Nhà thiết kế trẻ Duy Đào, người từng nhận đề cử giải Grammy của Viện hàn lâm Khoa học và nghệ thuật thu âm Mỹ, đảm nhận phần thiết kế cho cuốn sách. Anh kém nhạc sĩ Trần Tiến đúng bốn giáp nhưng cách xưng hô rất phong phú: lúc say là anh - em, lúc dạy là bác - cháu và tình cảm hơn cả, lúc vui là "một con heo già và một bạn heo con".

Ngoài những ca khúc và lời văn của nhạc sĩ, cuốn sách này có hàng trăm bức ảnh cùng nhiều tư liệu chưa bao giờ được công bố. Bản thân Trần Tiến có thể cũng không nhớ hết những khoảnh khắc này của cuộc đời mình. Duy Đào dẫn lại lời nhạc sĩ Trần Tiến nói với các nghệ sĩ trẻ: "Hậu vận bác tốt nên có các con làm cho".

Năm nét vẽ chân dung Trần Tiến

Trong bức chân dung tự họa đa diện mà ông tạo nên trong cuốn sách, nhạc sĩ Trần Tiến "vẽ" bản thân bằng năm nét vẽ độc đáo.

Một là bản chất nông dân, thích lao động, ghét màu mè thụ hưởng.

Hai là bản chất con nhà giàu, kiêu sang, không cho phép kẻ nào dám hỗn xược, coi thường mình.

Ba là bản chất con nhà Phật, thương người yếu hèn, kẻ sa cơ lỡ vận; không thích giao tiếp nhưng mở lòng ra với bất kỳ ai yêu mình.

Bốn là một kẻ giang hồ, thích thiên nhiên và những con người hoang dã nguyên sơ, thích hòa mình với vũ trụ linh thiêng.

Năm là "một con heo rừng coi thường voi, hổ. Lùi lũi đi tìm một lá cây không có thật, một thiếu nữ không có thật, một chốn bình yên không có thật".

Những dòng ghi chép trong chương Bâng quơ mỗi ngày của Trần Tiến cũng là nội dung rất đáng đọc trong cuốn sách này. Nói là "bâng quơ" nhưng tất cả đều là những suy ngẫm, triết lý ông đúc rút.

Hay chương Ngẫu hứng cũng là những dòng ghi chép dài hơn với phần mở đầu là "Để anh Tiến kể cho mà nghe...". 

Đó là những câu chuyện xa xăm lắm, về thời tuổi thơ, về Hà Nội, về mẹ, về thời ông mới đi hát, về những kỷ niệm với người anh Trịnh Công Sơn, về bài hát Quê nhà ("À ơi. Hoa bay lên trời, cây chi ở lại. À ơi. Hoa cải lên trời, rau răm ở lại... chịu đời đắng cay". Và đi kèm là lời thú nhận: "Anh có hai quê. Chẳng bao giờ anh hát nổi bài ca anh viết về quê mình. Cứ hát lại khóc".

Nhạc sĩ nói với báo chí tại buổi ra mắt sách tại TP.HCM sáng 23-1: "Tôi sẽ viết tiếp trong khoảng 100 năm nữa. Tôi đang tuổi ăn, tuổi ngủ, tuổi yêu mà. Tôi vẫn viết tiếp nhưng nếu ngày mai trời bảo lên đường theo các "cánh chim trời" thì tôi lên đường".

Vợ chồng Trần Tiến và tuổi già bình yên

Bà Bích Ngà, vợ của nhạc sĩ Trần Tiến, kể với Tuổi Trẻ về cuộc sống của họ ở Vũng Tàu hiện nay. Vợ chồng con gái út đã về ở với ông bà, đứa cháu ngoại là niềm vui sống của ông bà. Mỗi ngày ông bà hạnh phúc nhất khi được đưa đón cháu đi học. Cuộc sống tuổi già của ông bà bình yên, thường đi thể dục. Hằng ngày Trần Tiến vẫn ngồi làm việc, nếu khỏe sẽ thu âm trong phòng thu nhỏ của gia đình, luyện tập thể dục thể thao.

Sau năm năm từ khi nhạc sĩ bắt đầu điều trị ung thư, sức khỏe ông giờ đã khá hơn nhiều. Ông vẫn luôn cố gắng luyện tập để có sức khỏe sáng tác tiếp và để lại những niềm vui cho mọi người.

Nhạc sĩ Trần Tiến: 'Việc hủy show Về đây bốn cánh chim trời' chỉ buồn một chút thôi

Nhạc sĩ Trần Tiến nói ông 'buồn một chút chứ không có gì nặng nề' sau vụ hủy show, nhưng ông cũng có niềm vui nho nhỏ là mình chưa phải 'đi lên trời'.