Cả năm nay, 'vua' tổ chức du lịch mạo hiểm tầm cỡ quốc tế - ông Nguyễn Châu Á với Công ty Oxalis - bám trụ ở Vườn quốc gia Nam Cát Tiên nhiều hơn ở Quảng Bình. Và kết quả là một sản phẩm chưa có ai làm đã ra đời: Tuần tra cùng kiểm lâm Cát Tiên.

Tôi may mắn được trở thành một trong bốn vị khách trải nghiệm đầu tiên tour lạ kéo dài trong 4 ngày này.

Đêm trong rừng sâu Cát Tiên…

Trạm kiểm lâm Núi Tượng là một nơi căng thẳng của Vườn quốc gia Cát Tiên. Đơn giản bởi địa bàn kiểm soát của trạm gần 4.000ha, toàn gần khu dân cư.

Trong lịch sử, trạm này có nhiều lần lên báo, như đầu tháng 3-2023, ba kiểm lâm của Trạm Núi Tượng là Chìu Văn Hai, Phạm Ngọc Tuấn và Lương Văn Bào khi đi tuần tra đã bị lâm tặc chém trọng thương. Hay tháng 4-2017, Trưởng trạm Phạm Quốc Vinh khi phát hiện một nhóm người vào rừng săn bắn đã bị đâm trọng thương…

Giờ đây, nghe tin chuyến đi tour Tuần tra cùng kiểm lâm được đi cùng Trưởng trạm Bùi Văn Giang và Phó trạm Lương Văn Bào (người bị lâm tặc tấn công năm 2023), nhóm chúng tôi phấn khích lẫn tò mò.

Đêm trước ngày vào rừng, Trạm trưởng Bùi Văn Giang gặp mặt đoàn để phổ biến hành trình và giới thiệu những loại bẫy mà lâm tặc thường sử dụng nhằm săn thú trong rừng Cát Tiên.

Ông Giang cho biết chuyến đi kéo dài hai ngày, băng sâu vào vùng lõi rừng và hoàn toàn là một chuyến tuần tra thực sự, chứ không phải tour du lịch thông thường. Mỗi ngày đoàn dự kiến đi khoảng 10km, nhưng quãng đường thực tế có thể lên tới 12-13km do lực lượng kiểm lâm phải liên tục tỏa ra quanh các bầu nước để rà tìm bẫy thú do lâm tặc cài lại.

Thật ra trước đây Trạm kiểm lâm Núi Tượng cũng đã được phép làm du lịch với khu lưu trú Lữ quán Kơ Nia. Tuy nhiên lúc đó chỉ dừng lại ở việc đi cùng kiểm lâm loanh quanh 7km bìa rừng. Nay thì Lữ quán Kơ Nia đã được giao cho Nguyễn Châu Á với doanh nghiệp mới thành lập là Katien Safari.

Sự khác biệt của tour Tuần tra cùng kiểm lâm của Katien là… tuần tra thật. Nhìn Lương Văn Bào với chiếc ba lô bộ đội sau lưng, cùng khẩu AK báng xép trước bụng là chúng tôi thấy có cảm giác hồi hộp ngay.

Đêm xuống, nhóm 4 người chúng tôi được thông báo là những người ngoài đầu tiên được ngủ lại giữa rừng Cát Tiên cùng lực lượng kiểm lâm. Dĩ nhiên vẫn có một chút khác biệt. Du khách được nằm trong những chiếc võng hiện đại, bao kín bằng lớp mùng chống côn trùng, còn các anh kiểm lâm vẫn quen vắt vẻo trên những chiếc võng đơn sơ giữa rừng.

Trạm trưởng Bùi Văn Giang cười: "Đúng là tuần tra thật, nhưng cũng không ăn thua với chuyện đi mật phục khi nhận tin mật báo có lâm tặc vào rừng. Khi ấy là ngồi thu lu trong bụi, mặc muỗi mòng, mặc vắt… tất cả đều ngồi bất động chờ bắt đối tượng.

Có một lần nhớ đời với tôi là khi đang mật phục thì thấy mắt mình cồm cộm, bèn đưa tay lên dụi. Khi ấy cảm thấy tay bị ướt, đưa lên mũi ngửi thì có mùi máu tanh. Nhưng vẫn phải chịu trận. Đến gần sáng thì phát hiện ra chuyện: một con vắt bò vào tận mi mắt trong của mình hút máu. Báo hại sau đó phải đi bệnh xá nhờ bác sĩ xử lý xác con vắt còn bám trong mi mắt. Bác sĩ bảo đời ông ấy mới thấy ca này lần đầu!".

"Đây là Bầu Him, nơi thú rừng vẫn đêm đêm tụ về để uống nước"; "Đây là một bọng rỗng của cây bằng lăng, có dấu chân của con tê tê, kỳ đà bò vào bộng tìm bắt sâu bọ…". "Đó là những nơi mà chúng ta phải quan sát kỹ để tìm xem có bẫy của lâm tặc hay không", Trưởng trạm Bùi Văn Giang cho biết.

Trong rừng sâu của Cát Tiên, chi chít dấu chân hươu, nai, bò tót và đặc biệt là các Ông Bồ (voi). Nơi mắc võng ngủ đêm cạnh một con suối. Ngay con suối có một vạt rừng lồ ô đổ ngã nghiêng. Những cây lồ ô to khỏe nhưng bị quật ngã rạp xuống, chà xát vặt vẹo như chúng ta nghịch một cây tăm.

Lương Văn Bào vừa chỉ cho chúng tôi những dấu chân Ông Bồ to như cái đĩa size 30-40cm, bên cạnh có dấu nhỏ hơn cùng những bãi phân to tướng và nói: "Ở đây có hai mẹ con Ông Bồ mới tuần trước còn kiếm ăn. Thức ăn của nó là mấy ngọn lá lồ ô non, nên bẻ cả cây kéo xuống để ăn mấy chiếc lá!".

Nghe Ông Bồ thì ớn rồi. Nhưng nhóm chúng tôi được trấn an rằng trước giờ mắc võng nghỉ đêm, kiểm lâm đã cho flycam bay kiểm tra cả một vùng rộng lớn để chắc chắn không có voi quanh quẩn kiếm ăn gần khu vực cắm trại.

Đêm giữa rừng sâu Cát Tiên, sau một ngày lội bộ đúng kiểu 'cắt rừng mà đi' cùng kiểm lâm tuần tra, chúng tôi ngủ khá ngon, song lâu lâu lại giật thột mình khi có tiếng sột soạt của chồn, của tê tê, kỳ đà đi kiếm ăn.

Buổi chiều thứ 3 của tour, kết thúc hành trình, mở ra trước mắt chúng tôi là cánh đồng Tà Lài vàng ruộm, đẹp nao lòng. Ka Hương - Thủ lĩnh của cộng đồng người Châu Mạ - đợi sẵn ở cánh đồng Tà Lài. Những lon bia, nước ngọt ướp lạnh chờ sẵn khiến chúng tôi cảm thấy lâng lâng, đôi chân nặng nề sau hai ngày lội rừng sâu nhẹ bỗng hẳn đi.

Thật lòng mà nói, tôi từng tham gia nhiều tour hang động do ông Nguyễn Châu Á tổ chức ở Quảng Bình. Đó là những hành trình mà du khách liên tục phải trầm trồ trước vẻ kỳ vĩ của thiên nhiên - những khối thạch nhũ, dòng sông ngầm hay các hang động đồ sộ được tạo nên qua hàng triệu năm.

Còn tour 'Tuần tra cùng kiểm lâm Cát Tiên' lại mang đến một cảm giác hoàn toàn khác. Ở đó không có quá nhiều khoảnh khắc khiến người ta phải bật lên những tiếng "ồ, à" vì cảnh sắc choáng ngợp của tạo hóa. Nhưng lại có những tiếng "ồ, à" bật ra từ bên trong, khi nghe câu chuyện của những con người đã cùng bắt tay tạo nên hành trình đặc biệt này - những kiểm lâm giữ rừng, cộng đồng bản địa và những người làm du lịch muốn biến trải nghiệm thành một cách để bảo vệ rừng.

Từ một nửa đội cồng chiêng bị bắt

Cách đây 2 năm, Vườn quốc gia Nam Cát Tiên đã trở thành vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam đạt danh hiệu Danh lục xanh (Green list) do Liên minh Bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN) trao tặng.

Người Việt ngàn đời nay có câu “rừng vàng, biển bạc”. Ấy vậy mà sống cạnh “rừng vàng” nhưng người dân Châu Mạ, S'tiêng vẫn nghèo. Và đây chính là nguồn cơn để những người yêu thiên nhiên và có trách nhiệm với cộng đồng xắn tay áo vào cuộc.

Được trao danh hiệu Danh lục xanh, đó là một sự tưởng thưởng cho đội ngũ quản lý, kiểm lâm của Vườn quốc gia Cát Tiên. Với những người yêu thiên nhiên, danh hiệu này cho Vườn quốc gia Cát Tiên là hoàn toàn xứng đáng.

Bởi chỉ bằng sự cảm nhận đơn sơ thôi, cũng thấy được Vườn quốc gia Cát Tiên đang “giàu” lên một cách thấy rõ. Chục năm trước, làm gì có chuyện tối bật đèn pin soi vào những trảng cỏ gần khu văn phòng của vườn mà thấy hươu nai từng đàn? Hay sáng sớm, làm gì có chuyện đi dạo một vòng cũng dễ dàng bắt gặp từng đàn chim công như ngày nay. Rồi bò tót nữa, từ chỗ báo động đỏ của 20 năm trước nay đã lên đến vài trăm con.

Rừng Cát Tiên giàu lên, đó là chuyện vui cho môi trường, cho hệ sinh thái. Nhưng nhìn lại cộng đồng người Châu Mạ, người S'tiêng sống bao đời nay sát bìa rừng vẫn nghèo khổ thì không thể nào vui được. Và họ nghèo thì làm sao mà tránh được chuyện lén lút vào rừng săn bẫy.

Chính vì vậy, muốn rừng yên thì trước hết người dân sống ven rừng phải có cuộc sống khá hơn. Khi sinh kế ổn định, áp lực mưu sinh từ rừng cũng giảm đi, và những người làm công tác bảo tồn mới có thể yên lòng giữ rừng.

Từ suy nghĩ đó, Giám đốc Vườn quốc gia Cát Tiên Phạm Văn Thịnh đã tìm ra tận Phong Nha - Kẻ Bàng để gặp ông Nguyễn Châu Á, người góp phần tạo nên Tân Hóa - ngôi làng du lịch cộng đồng được vinh danh tốt nhất thế giới. Ít ai nghĩ rằng cách đây khoảng 20 năm, Tân Hóa từng là vùng quê nghèo khó, còn nay đã đổi thay mạnh mẽ nhờ mô hình du lịch dựa vào thiên nhiên.

Nguyễn Châu Á nhớ lại: "Anh Thịnh mời tôi vào Cát Tiên dự một hội nghị xúc tiến du lịch sinh thái của vườn quốc gia tổ chức. Ở một tiết mục văn nghệ là biểu diễn cồng chiêng của người dân tộc bản địa, tôi được biết là đội đồng chiêng này có 12 người, nhưng hôm ấy chỉ còn 6, bởi 6 người vừa bị bắt do vào rừng săn bẫy. Từ câu chuyện này, tôi nghĩ mình sẽ phải góp một tay vào đây".

Bên cạnh Giám đốc Phạm Văn Thịnh, nhà tổ chức du lịch mạo hiểm chuyên nghiệp Nguyễn Châu Á, còn có một nhân vật thứ ba cũng vô cùng quan trọng, đó là chị Ka Hương - một thủ lĩnh trẻ của cộng đồng người châu Mạ.

Ka Hương nhớ lại: "Có lần anh Thịnh - Giám đốc Vườn quốc gia - gọi điện cho tôi giọng buồn buồn thông báo đêm qua kiểm lâm vừa bắt ba người vào rừng săn bắn, cả ba đều là người làng Tà Lài của tôi. Lúc đó tôi thấy xấu hổ vô cùng.

Và sau khi đi tìm hiểu ba người bị bắt là ai thì tim tôi như thắt lại. Tôi không biện minh cho việc làm trái pháp luật của người làng mình, nhưng quả thật hoàn cảnh của ba anh ấy thật đáng thương. Một người thì nuôi mẹ già bị tâm thần, hai người kia thì đến mùa tựu trường mà không có tiền đóng cho con đi học. 

Cộng đồng người Châu Mạ chúng tôi ở Tà Lài có hơn 500 người, đại đa số rất nghèo. Cả làng chỉ có năm người có trình độ đại học, nhưng bốn người đã bỏ làng mà đi, chỉ còn một người trụ lại là… tôi. Bà con hầu hết đều dựa vào làm ruộng, làm thuê làm mướn mà công việc thì rất ít.

Tôi có khóc với Giám đốc Thịnh và hỏi giờ em phải làm sao đây, giá mà người làng em có công ăn việc làm đủ sống thì chắc chắn không ai vào rừng săn bắt đâu.

Khi ấy anh Thịnh bảo để giới thiệu tôi gặp một người và hy vọng sẽ học được từ người ấy để giúp dân làng tôi thay đổi. Người mà Giám đốc Thịnh giới thiệu chính là anh Nguyễn Châu Á. Sau đó anh Á có mời tôi ra làng Tân Hóa tham quan, tôi thật sự ngỡ ngàng và mơ làm sao làng tôi sẽ được như Tân Hóa.

Tiếp đến anh Châu Á đưa ra những ý tưởng tổ chức một số tour khác biệt từ nội dung đến cách tổ chức so với du lịch lâu nay vẫn làm ở Cát Tiên. Anh Châu Á còn cho biết khách của công ty anh ấy phần lớn là người nước ngoài, nên những porter, người phục vụ… tham gia vào hệ sinh thái các tour của anh ấy phải biết tiếng Anh.

Lâu nay tôi cũng duy trì lớp dạy tiếng Anh cho trẻ em trong làng, tới tháng 6-2025 thì mở thêm cho cả người lớn. Anh Châu Á cũng tài trợ để tôi xây dựng lại lớp học cho khang trang hơn. 

Từ Tân Hóa về, tôi kể và cho mọi người trong làng xem những clip tôi quay ở Tân Hóa, và giới thiệu cho mọi người biết ngày xưa dân Tân Hóa còn khó khăn hơn cả mình nữa. Giờ đây thì ai cũng mơ, cũng quyết tâm thay đổi, biết đâu sẽ đến một ngày Tà Lài trở thành làng du lịch tốt của thế giới”.

Mở rộng diện tích Vườn quốc gia Cát Tiên

TT - Ngày 28-10, Vườn quốc gia Cát Tiên (thuộc địa phận tỉnh Đồng Nai, Bình Phước và Lâm Đồng) cho biết Bộ NN&PTNT đã có văn bản đồng ý về mặt chủ trương việc Vườn quốc gia Cát Tiên sẽ tiếp nhận thêm khoảng 10.000ha rừng tự nhiên.