Tết này tôi chậm lại khi nhìn hình ảnh những phạm nhân ăn tất niên.

Theo đó, ở góc ít ai nhớ tới - tại Trại tạm giam Công an tỉnh Nghệ An - phạm nhân đón Tết sớm bằng bữa cơm tất niên do chính họ góp sức chuẩn bị, từ rửa rau, gói bánh đến trang trí cành đào. Nguyên liệu phần lớn là thành quả tăng gia trong năm.

Mâm cỗ với bánh chưng, gà luộc, dưa món… gợi nhắc mái ấm gia đình. Lãnh đạo trại cho biết hoạt động nhằm ghi nhận nỗ lực cải tạo, khích lệ quyết tâm hoàn lương, để mùa xuân vẫn kịp chạm đến những phận người phía sau song sắt.

Tôi đọc câu chuyện bữa cơm tất niên, chờ đón Tết Bính Ngọ 2026 trong trại tạm giam ở Nghệ An thấy lòng hơi khựng lại.

Khi ngoài kia người ta lo đặt vé, chọn quà, thì phía sau cánh cổng sắt, phạm nhân cũng rửa rau, gói bánh, nấu thịt, trang trí cành đào.

Mâm cơm có bánh chưng, có gà luộc, có dưa món - những thứ quen đến mức ở ngoài xã hội nhiều khi trở nên bình thường. Nhưng trong không gian bị giới hạn tự do, nó trở thành ký ức, thành sợi dây nối với gia đình, thành lời nhắc rằng mình vẫn là một phần của đời sống.

Phần nhiều nguyên liệu do chính phạm nhân tăng gia sản xuất. Một chi tiết nhỏ, nhưng nói lên triết lý giáo dục: muốn con người tin vào điều thiện, hãy để họ được lao động tử tế, được thấy bàn tay mình còn có thể tạo ra giá trị.

Khi họ góp công góp sức vào mâm cơm, họ không chỉ ăn Tết, họ được tham dự vào dòng chảy văn hóa Tết, thôi thúc họ quay về, không chỉ là nhà mà còn là nẻo thiện.

Ngồi bên mâm cơm ấy, có người nói đây là năm thứ ba anh đón xuân trong trại. Càng gần Tết càng thấm cái giá của lỗi lầm. Những tự sự ấy, nếu ở ngoài, có thể nghe như một lời giãi bày lúc trà dư tửu hậu. Nhưng trong trại giam, đó là sự thật trần trụi.

Tự do - thứ mà ta hay tiêu xài bằng những cơn bực dọc, những va chạm vô nghĩa - bỗng trở thành điều quý nhất: được về nhà, được ôm người thân, được ngồi xuống bàn ăn mà không cần ai cho phép.

Tết, vì vậy, là một tấm gương lớn để nhắc nhở và soi mình. Đây là dịp buộc người lầm lỗi nhìn lại mình, nhưng đồng thời cũng buộc xã hội nhìn lại cách mình đối xử với họ. Ta có muốn họ trở thành người khác đi không, hay chỉ muốn giam giữ họ mãi trong cái nhãn "tội phạm"?

Có một hiểu lầm rằng nhân đạo là mềm yếu. Thực ra, nhân đạo chỉ có ý nghĩa khi đi sau sự nghiêm minh. Người phạm tội phải trả giá. Nhưng xã hội không thể dừng ở đó. Nếu chỉ biết khóa cửa mà không chuẩn bị chìa khóa cho ngày mở cửa, ta sẽ tự đẩy mình vào vòng luẩn quẩn của tái phạm.

Bữa cơm tất niên trong trại giam với người đang cải tạo vô cùng quan trọng. Ở đó chuyên chở thông điệp: anh chị vẫn có thể trở lại nếu anh chị muốn thay đổi. Trong giáo dục, đôi khi một niềm tin được trao đúng lúc mạnh hơn nhiều mệnh lệnh, trừng phạt, răn dạy giáo điều.

Những năm qua, chính sách đặc xá cho thấy khi được trao cơ hội, rất nhiều người đã chọn sống khác. Tỉ lệ tái phạm thấp không chỉ là thành tích quản lý; đó là bằng chứng rằng phần thiện trong con người không hề mất đi, chỉ chờ điều kiện để nảy mầm. Khoan hồng, vì vậy, không làm xã hội yếu đi. Ngược lại, từ đó giúp xã hội an toàn hơn bằng cách giảm bớt những mầm mống tuyệt vọng.

Tết, tự nhiên, đứng về phía hy vọng. Bản chất sâu xa của Tết Việt là làm mới. Người ta dọn nhà để bỏ bụi, gác lại giận hờn, dành cho nhau lời chúc tốt đẹp. Ta xí xóa với hàng xóm, bạn bè, vì nghĩ bước sang năm mới mà mang theo thù hận thì nặng lòng quá. Nếu ta còn biết mở lòng với nhau như vậy, lẽ nào lại khép lại trước những người đang cố sửa sai?

Dĩ nhiên, không ai lãng mạn hóa trại giam. Bốn bức tường vẫn đó. Nỗi nhớ nhà không nhẹ đi chỉ vì có cành đào, cội mai. Nhưng chính vì vậy, những cử chỉ nhân văn nhỏ nhất lại có sức nâng đỡ lớn nhất. Một phần quà cho người không có thăm nuôi. Một lời chúc không mang giọng phán xét. Một bữa ăn chung để họ được kể về gia đình, về ước mơ ngày trở về.

Ở đây, vai trò của những người làm công tác giam giữ rất quan trọng. Nhưng nếu mục tiêu cuối cùng là cảm hóa, thì mọi hoạt động - từ lao động, học nghề đến một bữa cơm cuối năm - đều phải hướng đến việc nuôi dưỡng phần lương thiện.

Tính nhân đạo của Tết không dừng lại trong trại giam mà nó đi theo những người được đặc xá ra ngoài cổng sắt lạnh. Và khi ấy, câu hỏi đặt ra cho xã hội mới thật sự bắt đầu: ta có sẵn sàng đón họ không? Hay ta sẽ vô tình dựng nên một nhà tù khác bằng ánh nhìn kỳ thị và cánh cửa việc làm khép lại?

Không có cơ hội hợp pháp, con đường cũ luôn chờ sẵn. Tái phạm, vì vậy, đôi khi không chỉ là thất bại của cá nhân mà còn là thiếu sót của cộng đồng. Nếu ta muốn an toàn, ta phải đầu tư cho sự trở lại của họ: việc làm, hỗ trợ, sự chấp nhận…

Tết giúp ta hiểu điều đó dễ hơn. Bởi Tết là mùa của trở về. Trở về với gia đình và trở về với lương tri. Tôi tin, một xã hội lành mạnh không phải là xã hội không có người vấp ngã, mà là xã hội biết cách đỡ lấy người ngã đứng dậy.

Tôi giữ lại hình ảnh những người phạm nhân ngồi bên mâm cơm tất niên, trong ánh mắt có ân hận và hy vọng. Khoảnh khắc ấy, Tết làm đúng chức năng đẹp nhất của mình - nhắc rằng đời sống có thể bắt đầu lại, nếu con người biết nhìn lại, và nếu cộng đồng còn đủ rộng lòng mở ra một lối đi.

Phải chăng, khi ánh sáng nhân văn của Tết chạm được tới cả nơi tối nhất, mùa xuân của xã hội ấy mới thật sự trọn vẹn?

Vì sao gọi là Tết nhất, cái Tết nào là tuyệt nhất?

Tôi đã đi qua vài cái Tết xa nhà, đủ để hiểu rằng cái Tết tuyệt nhất không nằm ở độ lớn của pháo hoa, không nằm ở giá trị của mâm cỗ, cái Tết tuyệt nhất là cái Tết được ở nhà.