Tại tọa đàm "Đạo đức trong nghiên cứu và công bố khoa học" do Viện Phát triển nguồn lực xã hội Phương Nam tổ chức ngày 25-1, GS.TS Nguyễn Văn Tuấn - Giám đốc Trung tâm Công nghệ y tế thuộc Đại học Công nghệ Sydney (UTS) - cho rằng việc nhiều bài báo khoa học bị thu hồi đặt ra những vấn đề liên quan đến phương pháp nghiên cứu và đạo đức khoa học.

Chất lượng nghiên cứu còn nhiều khoảng trống

GS.TS Nguyễn Văn Tuấn cho biết hiện nay, Việt Nam nằm trong nhóm 10 quốc gia có số bài báo bị thu hồi cao trên thế giới. 

Theo ông, nguyên nhân của việc thu hồi bài báo không chỉ liên quan đến đạo đức nghiên cứu, mà còn xuất phát từ nhiều vấn đề khác như dữ liệu không đáng tin cậy, thiết kế nghiên cứu chưa chặt chẽ, tranh chấp quyền tác giả, công bố trùng lặp hoặc tái sử dụng kết quả đã công bố.

“Đây là những vấn đề chúng ta cần đối diện một cách thực tế và chuyên nghiệp để tìm ra giải pháp lâu dài”, ông Tuấn nhấn mạnh.

GS.TS Nguyễn Văn Phước - Chủ tịch Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật TP.HCM - cho rằng về khách quan, đầu tư cho nghiên cứu khoa học của Việt Nam vẫn còn thấp, trên thực tế, nguồn lực dành cho nghiên cứu, đặc biệt là các lĩnh vực đòi hỏi công nghệ cao, vẫn còn hạn chế. 

Sự chênh lệch trong mức độ đầu tư giữa các trường, viện lớn với các cơ sở đào tạo ở địa phương khiến chất lượng nghiên cứu chưa đồng đều, cơ hội tiếp cận nguồn lực của nhiều nhóm nghiên cứu còn rất hạn chế.

Bên cạnh đó, hệ thống quản lý liêm chính khoa học trước đây chưa hoàn chỉnh, việc ứng dụng các phần mềm và chuẩn kiểm soát quốc tế mới chỉ được triển khai mạnh trong thời gian gần đây.

Cần xây dựng môi trường nghiên cứu minh bạch

Trao đổi tại tọa đàm, TS Lê Công Lương - nguyên Trưởng ban khoa học công nghệ và môi trường, Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam - cho rằng việc ngăn ngừa và giảm thiểu các vi phạm đạo đức trong nghiên cứu và công bố khoa học cần được tiếp cận một cách hệ thống.

Thứ nhất, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách và khung pháp lý về liêm chính khoa học, bảo đảm sự thống nhất từ luật đến khâu triển khai, đồng thời gắn trách nhiệm pháp lý rõ ràng với các chủ thể tham gia nghiên cứu.

Thứ hai, tăng cường giáo dục, đào tạo về đạo đức và liêm chính khoa học cho cả nhà khoa học trẻ, nghiên cứu sinh, sinh viên lẫn đội ngũ quản lý, lãnh đạo các cơ sở nghiên cứu, với nội dung mang tính thực hành và cập nhật thường xuyên.

Thứ ba, phát huy vai trò độc lập, khách quan của các hội khoa học và hội đồng phản biện trong thẩm định, xét duyệt và đánh giá nghiên cứu, nhằm hạn chế sự dễ dãi trong khoa học. 

Cuối cùng, cần xây dựng môi trường nghiên cứu minh bạch, lành mạnh, trong đó quyền tác giả, quyền lợi và trách nhiệm của nhà khoa học được xác lập rõ ràng, qua đó thúc đẩy nghiên cứu trung thực và bền vững.

Tương tự, GS.TS Đặng Vạn Phước - Hiệu trưởng danh dự Trường đại học Sức khỏe TP.HCM - cho rằng một trong những hạn chế lớn hiện nay trong đào tạo nghiên cứu nói riêng và đào tạo đại học nói chung là kỹ năng phản biện của người học còn yếu.

"Nếu thiếu tư duy phản biện, ngay cả người học y khoa cũng có thể bị dẫn dắt bởi những thông tin sai lệch. Vì vậy, giáo dục đại học cần chú trọng rèn luyện năng lực phản biện, gắn với trách nhiệm khoa học và đạo đức học thuật, nhằm giúp người học biết phân tích, chọn lọc và chịu trách nhiệm với tri thức mình tiếp nhận", ông Phước nhận định.

Nâng chuẩn đại học để thoát tư duy 'chỉ dạy, ít nghiên cứu'

Dự thảo nghị định quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Giáo dục đại học 2025 mà Bộ GD-ĐT đang lấy ý kiến đã đặt ra những tiêu chí mới cho nền giáo dục đại học của nước nhà.