Những ngày giáp Tết, đi chợ hay vào siêu thị, cảm giác chung của nhiều gia đình là… phải hít thở sâu trước khi nhìn bảng giá. Tết vẫn đến, vẫn phải sắm sửa nhưng cách sắm đã khác rất nhiều so với vài năm trước.

Gia đình tôi cũng không ngoại lệ. Cái Tết của tuổi thơ tôi gắn với cảm giác "có bao nhiêu dùng bấy nhiêu", mâm cơm đủ đầy, bánh mứt ê hề, khách đến là mở tủ lấy ra đãi. Nhưng vài năm trở lại đây, nhất là sau những biến động kinh tế liên tiếp, Tết trong nhà dần mang dáng dấp khác: ít phô trương hơn, tính toán kỹ hơn, và kỳ lạ là… lại thấy nhẹ hơn.

Mẹ tôi là người thay đổi rõ nhất. Trước Tết cả tháng, mẹ đã bắt đầu ghi chép chi tiêu, dò giá từng mặt hàng. "Không phải keo kiệt, mà là biết mình có bao nhiêu để không lo lắng", mẹ nói. Trứng gà thấy tăng, mẹ chuyển sang mua loại đóng khay khuyến mãi. Rau xanh ngoài chợ đắt thì chọn siêu thị đúng ngày giảm giá.

Những món nhập khẩu từng được xem là "phải có" trong mâm trái cây Tết thì được thay bằng trái cây trong nước, theo mùa, vừa rẻ hơn vừa đỡ lãng phí. Bánh mứt cũng không còn mua theo kiểu "mỗi thứ một ít cho đủ mâm", mà chọn vài món cả nhà thật sự thích.

Cách tiết kiệm ấy không chỉ diễn ra trong gia đình tôi. Ngoài kia, rất nhiều người tiêu dùng đang phải "canh khuyến mãi", "tính từng đồng" để xoay xở với mặt bằng giá cao. Giá trứng tăng, thịt gà tăng, rau xanh có lúc cao hơn bình thường khiến thói quen mua sắm buộc phải thay đổi.

Người ta mua ít hơn mỗi lần, nhưng mua nhiều lần hơn, tranh thủ những đợt giảm giá ngắn ngủi. Có người chuyển sang dùng thực phẩm đông lạnh, có người chấp nhận bỏ bớt những món không thật sự cần thiết.

Thực tế phía sản xuất và bán lẻ cũng đang "gồng mình" không kém. Nhiều doanh nghiệp thực phẩm chế biến cố giữ giá, chấp nhận giảm lợi nhuận trên từng sản phẩm để bù lại bằng sản lượng bán ra.

Các hệ thống bán lẻ lớn tăng nguồn cung từ sớm, ký hợp đồng dài hạn với nhà cung cấp, giảm chi phí trung gian, tối ưu logistics để kìm giá. Nhìn bề ngoài, kệ hàng vẫn đầy ắp, khuyến mãi treo khắp nơi, nhưng phía sau đó là cả một cuộc tính toán chi li để giữ "nhịp" thị trường trong bối cảnh sức mua yếu.

Những mặt hàng tươi sống lại là câu chuyện khác. Thời tiết bất lợi, mưa lũ ở nhiều vùng trồng khiến sản lượng rau củ sụt giảm, kéo giá lên. Thịt, trứng chịu áp lực từ cả chi phí đầu vào lẫn nhu cầu tăng dịp cuối năm. Hàng nhập khẩu thì bị ảnh hưởng bởi tỉ giá và yếu tố mùa vụ. Tất cả cộng lại tạo nên một cái Tết mà giá cả khó có thể "dễ chịu" như mong muốn.

Điều đáng chú ý là trong khó khăn, nhiều cơ sở sản xuất nhỏ đã chọn cách xoay xở rất linh hoạt. Có nơi chủ động mua nguyên liệu sớm từ vài tháng trước để tránh giá cao cận Tết. Có nơi điều chỉnh cơ cấu sản phẩm, làm nhiều gói nhỏ, giá thấp để hợp túi tiền người tiêu dùng.

Có nơi chấp nhận lời ít, thậm chí huề vốn, để giữ khách và giữ việc làm cho lao động. Đó là những nỗ lực thầm lặng, không mấy khi được nhắc đến, nhưng góp phần giữ cho thị trường không "sốc" trong giai đoạn nhạy cảm nhất của năm.

Quay lại với gia đình tôi, câu chuyện tiết kiệm Tết không chỉ dừng ở tiền bạc. Mẹ tôi nói một câu rất giản dị: "Tiết kiệm để Tết đỡ mệt". Đỡ mệt vì không phải chạy theo áp lực sắm sửa. Đỡ mệt vì không phải lo trả nợ sau Tết. Đỡ mệt vì mâm cơm ngày đầu năm không còn là cuộc trình diễn của vật chất, mà là bữa ăn đủ đầy trong khả năng của mình.

Ba tôi, người từng quen với quan niệm "Tết là phải dư dả", ban đầu cũng chưa quen. Nhưng rồi chính ông là người gật gù khi thấy cái Tết gọn gàng hơn, không thừa mứa đồ ăn phải đổ bỏ, không phải nghe tiếng thở dài sau mấy ngày chi tiêu quá tay. "Hóa ra Tết ít lại mà vui hơn", ông nói, nửa đùa nửa thật.

Từ câu chuyện nhỏ của một gia đình, nhìn rộng ra có thể thấy người tiêu dùng Việt đang bước vào một giai đoạn thay đổi hành vi rõ rệt. Sức mua yếu buộc thị trường phải thích nghi và chính người mua cũng học cách tiêu dùng tỉnh táo hơn. Không còn tâm lý "Tết là phải mua cho bằng người ta", thay vào đó là xu hướng vừa đủ, ưu tiên thiết yếu, coi trọng giá trị sử dụng hơn hình thức.

Điều này cũng đặt ra yêu cầu dài hạn cho chính sách bình ổn thị trường. Không chỉ là giữ giá trong ngắn hạn, mà là tạo điều kiện để doanh nghiệp có vốn dự trữ, giảm chi phí logistics, đa dạng vùng nguyên liệu, giúp nguồn cung bền vững hơn. Khi chi phí sản xuất và phân phối được kiểm soát tốt, áp lực giá cuối năm sẽ bớt dồn lên vai người tiêu dùng.

Tết năm nay trong căn bếp nhà tôi vẫn có nồi thịt kho, đĩa dưa món, vài hộp mứt nhỏ. Không dư dả như những năm "dễ thở", nhưng đủ ấm.

Có lẽ trong bối cảnh giá cả còn nhiều biến động, bài học lớn nhất mà Tết mang lại không phải là làm sao mua được nhiều nhất, mà là học cách cân đối, biết đủ và trân trọng những gì mình có. Khi mỗi gia đình đều biết "neo" chi tiêu ở mức hợp lý, cái Tết sẽ nhẹ gánh hơn - không chỉ cho từng nhà, mà cho cả thị trường đang phải gồng mình giữ nhịp những ngày cuối năm.

Ăn uống ngày Tết thế nào để năm mới vui trọn vẹn?

Ngày Tết là niềm vui của mọi gia đình nhưng cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ cho sức khỏe bởi nhiều bữa ăn, nhiều thịt cá, nhiều rượu bia. Thực phẩm chế biến sẵn tích trữ lâu ngày và rượu bia không rõ nguồn gốc là nguyên nhân khiến các ca ngộ độc gia tăng.