Thiết bị y tế, thuốc men đi ‘lòng vòng’ ra sao trước khi vào bệnh viện?

Ngày 21-10, nêu ý kiến thảo luận tại tổ về sửa Luật Khám bệnh, chữa bệnh, Luật Dược, Thủ tướng Lê Minh Hưng nêu rõ mục tiêu chỉ đạo của Trung ương, Bộ Chính trị và Chính phủ lần này là phải sửa đổi bằng được những quy định đang tồn tại bất cập.

Thủ tướng nêu rõ qua thanh tra, kiểm tra, điều tra của các cơ quan chức năng của Bộ Công an và Thanh tra Chính phủ thấy nhiều lỗ hổng trong quy định pháp luật, các văn bản hướng dẫn, thông tư của Bộ Y tế cũng như quá trình tổ chức thực hiện, đẩy khâu trung gian, chi phí lên rất cao.

"Đặc biệt có những nhóm thiết bị và thuốc có chi phí đặc biệt cao vì qua quá nhiều khâu trung gian", Thủ tướng nói.

Thủ tướng dẫn chứng qua điều tra vụ án tại Công ty cổ phần đầu tư y tế Việt Mỹ cho thấy họ đã lập nhiều doanh nghiệp ở nước ngoài, thực hiện mua bán lòng vòng, khi về đến doanh nghiệp nhập khẩu của Việt Nam giá đã bị đẩy lên rất nhiều, trốn cả thuế.

Lập nhiều công ty để mua đi bán lại, nâng giá

Về vụ án xảy ra tại Công ty cổ phần đầu tư y tế Việt Mỹ và các đơn vị liên quan, tại họp báo quý 3-2026 của Bộ Công an, Đại tá Phạm Trường Giang - Phó cục trưởng Cục Cảnh sát kinh tế - cho biết cơ quan điều tra đã khởi tố 9 bị can, với ba tội danh: buôn lậu, vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng và nhận hối lộ.

Theo kết quả điều tra ban đầu, Bùi Chân Phương - cựu Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần đầu tư y tế Việt Mỹ - thành lập, chỉ đạo, điều hành ba doanh nghiệp tại Việt Nam; đồng thời lập 5 công ty ở Singapore và 3 công ty tại Hong Kong (Trung Quốc) để mua đi bán lại, nâng giá thiết bị y tế, thuốc tân dược trước khi nhập khẩu vào Việt Nam.

Đáng chú ý, trong quá trình nhập khẩu thiết bị y tế, doanh nghiệp bị xác định đã lợi dụng giấy phép nhập khẩu được Bộ Y tế cấp cho thiết bị chính để khai báo gian dối, đưa thêm các thiết bị khác không đúng với giấy phép vào Việt Nam.

Cơ quan điều tra đã khởi tố, bắt tạm giam ông Phương cùng một số cá nhân liên quan. Trong đó, ông Trần Văn Thuấn, Thứ trưởng Bộ Y tế, bị khởi tố về tội nhận hối lộ. Một số cán bộ, lãnh đạo khác cũng bị khởi tố về tội danh này. Đây là các cáo buộc đang được cơ quan điều tra làm rõ.

Đến nay, cơ quan điều tra đã thu hồi 261.000 USD và 118 tỉ đồng trong vụ án.

Theo Đại tá Phạm Trường Giang, việc điều tra không chỉ làm rõ hành vi của các bị can mà còn hướng đến phát hiện những sơ hở, bất cập trong quy định pháp luật và quản lý nhà nước để kiến nghị chấn chỉnh.

Từ nhà sản xuất nước ngoài đến bệnh viện

Vụ án tại Công ty Việt Mỹ đặt ra câu hỏi về đường đi của thiết bị y tế, thuốc nhập khẩu: Vì sao hàng hóa phải qua nhiều pháp nhân trước khi đến Việt Nam, giá được hình thành qua những khâu nào và cơ chế nào có thể phát hiện việc nâng giá?

Thực tế, hiện nay thị trường thiết bị y tế, thuốc tại Việt Nam phụ thuộc lớn vào nguồn hàng nhập khẩu. Theo thống kê của Bộ Y tế, đến tháng 8-2023, cả nước có khoảng 294.430 mặt hàng thiết bị y tế được phân phối, trong đó khoảng 92% là sản phẩm nhập khẩu.

Với thiết bị công nghệ cao, mức độ phụ thuộc còn lớn hơn. Với thị trường thuốc, quy mô hoạt động quản lý cũng rất lớn. Trong 6 tháng đầu năm 2026, Cục Quản lý dược đã xử lý hơn 3.600 hồ sơ cấp phép xuất khẩu, nhập khẩu thuốc và nguyên liệu làm thuốc.

Trong lĩnh vực thương mại, về nguyên tắc, hàng hóa có thể đi qua nhiều khâu thương mại trước khi đến cơ sở y tế.

Trao đổi với Tuổi Trẻ, đại diện một doanh nghiệp chuyên cung cấp dược phẩm cho biết giá thuốc tại Việt Nam được quản lý qua nhiều khâu, ngay từ khi thuốc được đăng ký lưu hành và nhập khẩu.

Doanh nghiệp phải kê khai giá thuốc của nhà sản xuất, giá bán dự kiến và các chi phí cấu thành giá, bao gồm chi phí phân phối, vận chuyển và các khâu trung gian. Cơ quan quản lý sẽ rà soát, so sánh với giá thuốc tại một số nước trong khu vực để đánh giá tính hợp lý trước khi công bố giá kê khai. Đây là căn cứ để kiểm soát giá bán, các cơ sở kinh doanh không được bán vượt mức giá tối đa theo quy định.

Bên cạnh đó, giá thuốc còn được kiểm soát thông qua đấu thầu tập trung cấp quốc gia, đấu thầu tại bệnh viện và đàm phán giá đối với một số thuốc biệt dược gốc.

Việc mua sắm với số lượng lớn giúp giảm giá, trong khi kết quả đàm phán có thể được áp dụng để điều chỉnh giá thuốc trong các gói thầu. Theo vị này, giá thuốc không phải do doanh nghiệp muốn kê khai bao nhiêu hay bán bao nhiêu cũng được, mà phải qua các bước kê khai, rà soát và kiểm soát của cơ quan quản lý.

Về nhập khẩu thiết bị y tế, đại diện một doanh nghiệp nhập khẩu cho hay doanh nghiệp sẽ phải thực hiện các thủ tục liên quan đến phân loại thiết bị theo nhóm A, B, C, D, đáp ứng yêu cầu về hồ sơ và cấu hình kỹ thuật, sau đó phân phối cung cấp cho các cơ sở y tế.

Theo doanh nghiệp này, giá thiết bị phụ thuộc vào hãng sản xuất, cấu hình, tính năng, thời điểm mua và chính sách chiết khấu dành cho từng nhà phân phối. Ngay cả những thiết bị có công suất hoặc chức năng tương đương cũng có thể có mức giá rất khác nhau giữa các hãng. Vì vậy, việc xác định một mức giá để kiểm soát là không đơn giản, nhất là khi cơ quan quản lý khó tiếp cận dữ liệu về giá thiết bị của các doanh nghiệp nước ngoài.

Vấn đề nằm ở tính thực chất của giao dịch, khả năng truy xuất nguồn gốc, tính hợp pháp của thủ tục nhập khẩu và căn cứ hình thành giá. Như trong vụ Việt Mỹ, theo cơ quan điều tra, các pháp nhân ở nước ngoài được sử dụng để mua đi bán lại, nâng giá hàng hóa trước khi nhập khẩu về Việt Nam.

Nếu hàng hóa đi qua nhiều khâu trung gian, mỗi khâu phát sinh thêm chi phí hoặc lợi nhuận, giá bán cuối cùng có thể cao hơn giá ban đầu.

Giá nhập khẩu không phải giá cuối cùng

Theo quy định hiện hành, sau khi đáp ứng các điều kiện lưu hành và kê khai giá theo quy định, thiết bị y tế có thể được đưa vào quá trình phân phối, cung ứng cho bệnh viện. Khi có nhu cầu mua sắm, bệnh viện phải xác định yêu cầu chuyên môn, xây dựng cấu hình kỹ thuật, xác định giá gói thầu, lập hồ sơ mời thầu và tổ chức lựa chọn nhà thầu theo quy định.

Luật sư Nguyễn Văn Duy - Giám đốc Công ty luật TNHH Hoàng Duy và Cộng sự - cho biết trách nhiệm của bệnh viện bắt đầu từ khâu xác định nhu cầu sử dụng và xây dựng yêu cầu kỹ thuật. Đây là cơ sở để lựa chọn thiết bị phù hợp, đồng thời ảnh hưởng trực tiếp đến giá gói thầu.

Theo luật sư, giám đốc bệnh viện với tư cách chủ đầu tư chịu trách nhiệm trực tiếp trong phạm vi thẩm quyền; các thành viên tổ chuyên gia, tổ thẩm định chịu trách nhiệm đối với công việc được phân công. Với gói thầu vượt thẩm quyền, bệnh viện phải trình cấp có thẩm quyền phê duyệt theo quy định.

Bên cạnh đó, thực tế giá trúng thầu không đồng nhất với giá nhập khẩu. TS.BS Nguyễn Minh Lợi - Cục trưởng Cục Hạ tầng và thiết bị y tế, Bộ Y tế - giải thích rằng giá thiết bị trong gói thầu có thể bao gồm chi phí đào tạo, bảo hành, bảo trì, linh kiện thay thế và các dịch vụ liên quan.

Vì vậy, muốn xác định giá có bất hợp lý hay không, cần xem xét cấu hình, tính năng, điều kiện cung ứng, chi phí đi kèm và các giao dịch liên quan, thay vì chỉ so sánh giá mua ban đầu với giá trúng thầu.

Luật sư Duy cho rằng có ba khâu cần được kiểm soát chặt, gồm xây dựng yêu cầu kỹ thuật trong hồ sơ mời thầu; xác định giá gói thầu trên cơ sở báo giá tham khảo và thẩm định hồ sơ cấp số lưu hành, giấy phép nhập khẩu.

"Đây đều là những khâu đòi hỏi chuyên môn sâu, có thể phát sinh rủi ro nếu thiếu cơ chế kiểm tra độc lập. Dù vậy, việc có hay không hành vi tác động trái pháp luật trong từng trường hợp phải được chứng minh bằng chứng cứ và kết luận của cơ quan có thẩm quyền", luật sư Duy phân tích.

Đã khởi tố 9 bị can, thu hồi 261.000 USD, 118 tỉ đồng trong vụ án Công ty cổ phần đầu tư y tế Việt Mỹ

Lãnh đạo Cục Cảnh sát kinh tế cho biết đến nay đã khởi tố 9 bị can, thu hồi 261.000 USD và 118 tỉ đồng trong vụ án Công ty cổ phần đầu tư y tế Việt Mỹ.