Trong phần lớn lịch sử nhân loại, nhiều cộng đồng tại châu Á, châu Phi và châu Mỹ dựa vào các loại hạt bản địa để tồn tại vì chúng có thể sinh trưởng trên đất nghèo dinh dưỡng, chịu được khô hạn và cung cấp nguồn lương thực ổn định qua nhiều thế hệ.

Sự phát triển của nông nghiệp quy mô lớn và thực phẩm công nghiệp khiến các loại hạt này dần biến mất khỏi bữa ăn. Gạo trắng, bột mì tinh luyện và một số cây trồng chủ lực chiếm lĩnh thị trường, trong khi nguồn lương thực từng nuôi sống nhiều nền văn minh bị xem là thức ăn của quá khứ.

Một nghiên cứu tổng quan được công bố trên tạp chí khoa học Foods mới đây cho thấy những "ngũ cốc cổ" đang đứng trước cơ hội trở lại. 

Nhóm nghiên cứu phân tích kê, cao lương, lúa hoang, kê Ethiopia, kê Tây Phi, diêm mạch và hạt dền, tập trung vào giá trị dinh dưỡng, các hoạt chất sinh học cùng khả năng phát triển thành thực phẩm hiện đại.

Kết quả cho thấy nhiều loại hạt chứa lượng đáng kể chất xơ, chất đạm, vitamin, khoáng chất và các hợp chất chống oxy hóa. Khi được sử dụng ở dạng nguyên hạt hoặc ít tinh chế, chúng giữ lại nhiều thành phần dinh dưỡng hơn so với các sản phẩm đã loại bỏ lớp cám và mầm.

Kê là một trong những nhóm cây nhận được nhiều sự chú ý. Loại hạt này cung cấp chất xơ, chất đạm, sắt, magie, phốt pho cùng nhiều vi chất thiết yếu. Một số giống còn nổi bật nhờ hàm lượng canxi cao.

Kê ngón tay, loại cây phổ biến tại Ấn Độ và Đông Phi, có thể chứa khoảng 344 - 364mg canxi trong 100g hạt. Đây là mức cao so với phần lớn các loại ngũ cốc thông dụng. 

Tuy nhiên, lượng canxi cơ thể hấp thu còn phụ thuộc vào khẩu phần, cách chế biến và các hợp chất tự nhiên có trong hạt.

Giá trị của những loại cây cổ xưa còn nằm ở khả năng thích nghi với môi trường khắc nghiệt. Nhiều giống kê và cao lương cần ít nước, có thể phát triển trên đất khô cằn và chịu sâu bệnh tương đối tốt. 

Đặc điểm này trở nên đáng chú ý khi biến đổi khí hậu làm gia tăng hạn hán, suy thoái đất và nguy cơ mất mùa.

Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc nhận định việc mở rộng sản xuất kê có thể giúp đa dạng hóa nguồn lương thực, giảm phụ thuộc vào một số cây trồng chủ lực và tăng khả năng chống chịu của hệ thống nông nghiệp. 

Liên hợp quốc từng chọn năm 2023 là Năm quốc tế về kê nhằm thúc đẩy sản xuất bền vững và đưa loại hạt này trở lại bữa ăn.

Thực vật toàn cầu đối mặt nguy cơ tuyệt chủng hàng loạt

Không chỉ động vật, biến đổi khí hậu cũng đang đẩy hàng chục nghìn loài thực vật đến bờ tuyệt chủng, đe dọa an ninh lương thực và hệ sinh thái.