Tháp Bánh Ít và câu chuyện về một miền di sản nghìn năm tuổi

Một cái tên rất đời thường

Nhà tôi cách Tháp Bánh Ít khoảng 10 phút đi xe máy. Mỗi lần đi đâu đó về, chỉ cần nhìn thấy những ngọn tháp từ xa là tôi lại đinh ninh mình sắp về tới nhà. Vậy mà mãi sau 5 tháng sống ở đây, tôi mới có dịp đặt chân tới.

Từ dưới chân đồi nhìn lên, những ngọn tháp gạch đỏ nằm trên các cao độ khác nhau, nổi bật giữa khoảng trời rộng và thoáng. Càng đi lên, những vòm cửa, đường nét chạm khắc và phần mái vươn cao càng hiện ra rõ hơn. Đứng gần mới thấy những bức tường gạch đã nhuốm màu thời gian, có chỗ còn nguyên vẹn, có chỗ đã sứt mẻ, mang theo dấu vết của hàng trăm năm mưa nắng.

Nhưng tại sao nó lại có cái tên rất dân dã là Bánh Ít?

Một quần thể tháp Chăm gần nghìn năm tuổi lại mang cái tên nghe rất đỗi đời thường. Theo cách lý giải phổ biến, tên gọi này bắt nguồn từ hình dáng những ngọn tháp khi nhìn từ xa, gợi liên tưởng đến chiếc bánh ít, món bánh dân gian quen thuộc của vùng đất Bình Định (nay thuộc Gia Lai). Tháp còn được biết đến với tên gọi Tháp Bạc, hay Tour d’Argent trong các tài liệu của người Pháp.

Tôi thấy thú vị khi một công trình mang trong mình câu chuyện lịch sử lâu đời lại được người dân gọi bằng cái tên gần gũi đến vậy. Nhưng phía sau cái tên ấy là cả một phần lịch sử mà trước chuyến đi này, tôi gần như chưa biết đến.

Dấu tích của một vùng đất từng là trung tâm Chăm Pa

Tháp Bánh Ít được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XI, đầu thế kỷ XII, khi vùng đất Bình Định ngày nay thuộc khu vực Vijaya, một trung tâm chính trị và văn hóa quan trọng của vương quốc Chăm Pa.

Trong lịch sử, Vijaya từng giữ vai trò kinh đô của Chăm Pa trong nhiều thế kỷ. Vùng đất này có thành quách, đền tháp và một đời sống văn hóa chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Ấn Độ giáo. Ngày nay, những dấu tích như thành Đồ Bàn, tháp Cánh Tiên, tháp Đôi hay Tháp Bánh Ít phần nào giúp chúng ta hình dung về một thời kỳ lịch sử đã đi qua.

Điều khiến tôi bất ngờ là những ngọn tháp vốn quen thuộc trên đường về nhà lại thuộc về một không gian lịch sử rộng lớn như vậy.

Tháp Bánh Ít không phải một công trình đứng riêng lẻ. Quần thể hiện còn bốn công trình chính gồm tháp Chính, tháp Cổng, tháp Hỏa và tháp Bia. Chúng nằm trên những cao độ khác nhau, với hình dáng và đặc điểm kiến trúc riêng.

Tháp Cổng nằm trên lối dẫn vào khu đền tháp. Tháp Chính ở vị trí cao nhất, là công trình trung tâm của không gian thờ tự. Bên cạnh đó, tháp Hỏa và tháp Bia góp phần tạo nên tổng thể kiến trúc tôn giáo của quần thể.

Sự sắp đặt ấy cho thấy đây từng là một không gian tín ngưỡng được tổ chức có chủ đích, chứ không đơn thuần là bốn ngọn tháp được xây cạnh nhau.

Trong đời sống tinh thần của người Chăm xưa, các đền tháp gắn với tín ngưỡng thờ thần linh, đặc biệt là những ảnh hưởng từ Ấn Độ giáo. Tháp Chính không chỉ là công trình nổi bật nhất về chiều cao mà còn giữ vai trò quan trọng trong hoạt động thờ tự.

Đứng giữa những ngọn tháp, tôi thử hình dung gần một nghìn năm trước, nơi này hẳn đã mang một diện mạo rất khác, khi những công trình vẫn còn nguyên vẹn và không gian thờ tự vẫn gắn liền với đời sống tín ngưỡng của người Chăm.

Có thể đã từng có những người đi qua lối cổng ấy để bước vào không gian thờ tự, mang theo những lời cầu nguyện và niềm tin của mình. Những nghi lễ từng diễn ra như thế nào, ai đã đặt chân đến đây, cuộc sống của họ ra sao? Đó là những điều tôi không thể biết hết khi chỉ ngắm nhìn vào những viên gạch đã cũ này.

Những viên gạch kể chuyện nghìn năm

Điều khiến tôi dừng lại lâu nhất là những bức tường gạch đỏ sẫm.

Tháp Chính cao gần 30 m, có mặt bằng hình vuông, cửa chính hướng Đông cùng ba cửa giả ở các mặt còn lại. Trên thân tháp là những cột ốp, vòm cửa và các chi tiết trang trí mang dấu ấn nghệ thuật Chăm.

Tôi đứng nhìn những viên gạch đã nhuốm màu thời gian và tự hỏi, gần một nghìn năm trước, người xưa đã làm thế nào để đưa vật liệu lên ngọn đồi, xây nên những bức tường cao, rồi tạo ra những đường nét kiến trúc vẫn còn hiện diện đến ngày nay?

Những người thợ Chăm không chỉ xây dựng một công trình đủ vững chắc để tồn tại qua nhiều thế kỷ. Họ còn để lại trên đó những dấu ấn nghệ thuật, từ cách tạo hình vòm cửa đến các chi tiết chạm khắc bằng đá sa thạch.

Theo các nghiên cứu về kiến trúc Chăm, Tháp Bánh Ít mang những đặc điểm của giai đoạn chuyển tiếp sang phong cách Bình Định, với các hình khối khỏe khoắn nhưng vẫn có những chi tiết trang trí mềm mại.

Mỗi ngọn tháp lại có một dáng vẻ riêng. Đặc biệt, tháp Hỏa với phần mái cong như hình yên ngựa tạo nên sự khác biệt rõ rệt so với dáng tháp vươn cao của công trình chính.

Càng quan sát, tôi càng nhận ra vẻ đẹp của nơi này không chỉ nằm ở những bức ảnh chụp từ xa.

Nó còn nằm ở từng chi tiết nhỏ mà nếu vội vàng đi qua, có lẽ tôi đã không để ý.

Từ trên đồi nhìn xuống, vùng đất xung quanh trải rộng trước mắt. Những mái nhà, con đường và nhịp sống hiện tại nằm ngay bên dưới một quần thể kiến trúc được xây dựng từ gần một nghìn năm trước.

Lưu lại ký ức làng phong Quy Hòa trước ngày di dời

Gần một thế kỷ bên biển Quy Nhơn, làng phong Quy Hòa lưu giữ câu chuyện, ký ức của biết bao phận người và dấu ấn của nhà thơ Hàn Mặc Tử. Trước thông tin di dời, tôi tìm về nơi này để ghi lại một Quy Hòa trầm mặc.