Nghiên cứu về các thảm họa vừa được công bố trên tạp chí Nature Sustainability, do Tom Matthews, nhà địa lý môi trường tại King's College London, cùng các cộng sự thực hiện.

Đâu là thiên tai khủng khiếp nhất?

Nhóm tác giả cho rằng cách đánh giá rủi ro thiên tai hiện nay còn phụ thuộc nhiều vào những gì đã xảy ra trong quá khứ. Một cơn bão mạnh nhất, một đợt nóng chết chóc nhất hay một trận lũ lớn nhất thường được lấy làm mốc để chuẩn bị cho các tình huống sau này.

Vấn đề là lịch sử quan trắc của con người khá ngắn, trong khi khí hậu đang tiếp tục thay đổi.

Matthews cho rằng những thảm họa từng khiến con người kinh hoàng mới chỉ là những sự kiện tồi tệ nhất đã xảy ra đến thời điểm này, chứ chưa chắc đã là mức tồi tệ nhất mà tự nhiên có thể tạo ra.

Nhóm nghiên cứu phân tích số người thiệt mạng trong các xoáy thuận nhiệt đới và những đợt nóng cực đoan trên thế giới từ năm 2000 đến 2025.

Kết quả cho thấy phần lớn số người chết tập trung vào một số rất ít thảm họa đặc biệt nghiêm trọng.

Bão Nargis năm 2008 khiến gần 140.000 người thiệt mạng tại Myanmar. Riêng cơn bão này làm chết nhiều hơn gấp đôi tổng số người thiệt mạng trong 675 xoáy thuận nhiệt đới có gây chết người khác được ghi nhận trong cùng giai đoạn.

Với nắng nóng, châu Âu từng trải qua một trường hợp tương tự vào năm 2003. Đợt nóng năm đó được ước tính khiến khoảng 70.000 người chết, trong đó gần một nửa xảy ra chỉ trong hai tuần đầu tháng 8.

Theo nhóm tác giả, thiệt hại do thời tiết cực đoan không tăng theo kiểu đều đặn. Phần lớn các sự kiện gây hậu quả trong một khoảng tương đối quen thuộc, nhưng thỉnh thoảng lại xuất hiện một thảm họa vượt xa mọi trường hợp trước đó.

Vì thế, chuyện con người chưa từng chứng kiến một thảm họa lớn hơn không đồng nghĩa với việc nó không thể xảy ra.

Khi xem xét các đợt nóng cực đoan và xoáy thuận nhiệt đới, nhóm nghiên cứu cho rằng chưa thể loại trừ hoàn toàn khả năng một sự kiện cực hiếm trong tương lai gây số người chết lên tới hàng triệu.

Các tác giả lưu ý đây là một khả năng cần được tính tới khi đánh giá rủi ro, chứ không phải dự báo rằng một thảm họa với quy mô như vậy chắc chắn sẽ xảy ra.

Các thảm họa cực đoan liên tục 'nối đuôi'

Theo nhóm nghiên cứu, một mối nguy khác đến từ những hiện tượng thời tiết xuất hiện nối tiếp hoặc cùng lúc.

Chẳng hạn, một đợt nóng chết người có thể xảy ra ngay trước khi một cơn bão mạnh tiến vào. Khi đó, hàng triệu người có thể phải sơ tán giữa thời tiết nóng gay gắt, trong lúc điện bị cắt hoặc hệ thống điều hòa ngừng hoạt động.

Từng hiện tượng riêng lẻ có thể đã quen thuộc, nhưng khi chúng chồng lên nhau, hậu quả có thể vượt xa những gì từng được ghi nhận.

Nhóm nghiên cứu cho rằng các phương pháp hiện nay khá hữu ích khi muốn trả lời những câu hỏi như một cơn bão quen thuộc sẽ nguy hiểm tới đâu nếu mạnh hơn. Khó hơn nhiều là nhận ra trước những kiểu thảm họa chưa từng xuất hiện trong số liệu lịch sử.

Các nhà khoa học đề nghị thử một cách tiếp cận khác. Có thể bắt đầu từ một hậu quả đặc biệt nghiêm trọng, rồi lần ngược lại để xác định những điều kiện thời tiết và xã hội nào có thể dẫn tới tình huống đó.

Họ cũng cho rằng cần chú ý tới những ngưỡng mà sau khi bị vượt qua, thiệt hại có thể tăng rất nhanh.

Cơ thể con người có giới hạn chịu nóng. Hệ thống điện có giới hạn tải. Đê điều, hồ chứa hay hệ thống thoát nước cũng chỉ chịu được tới một mức nhất định. Một khi những giới hạn này bị vượt qua, hậu quả có thể tăng nhanh hơn nhiều so với dự tính ban đầu.

Nhóm nghiên cứu cũng đề nghị xem xét kỹ hơn giới hạn vật lý của thời tiết trong một thế giới nóng hơn hiện nay, kể cả những điều kiện mà con người chưa từng trải qua trong thời kỳ quan trắc hiện đại.

Theo Matthews, nếu chỉ nhìn vào quá khứ, con người rất dễ đánh giá thấp rủi ro phía trước. Kho dữ liệu lịch sử của chúng ta chỉ bao phủ một quãng thời gian ngắn, trong khi khí hậu đang thay đổi và những kỷ lục cũ chưa chắc đã nói hết được điều gì có thể xảy ra.

Thiên tai gây thiệt hại cho con người hơn 1,2 tỉ USD mỗi ngày

Thiệt hại kinh tế do thiên tai trên toàn cầu ước tính khoảng 450 tỉ USD mỗi năm, phản ánh tác động ngày càng lớn của biến đổi khí hậu và tình trạng đô thị hóa gia tăng.