Từ những chiếc điện thoại nắp gập tối giản cho đến trào lưu ngắt kết nối, người trẻ đang tìm lại bản sắc, sự tập trung và quyền kiểm soát cuộc sống trước sự xâm lấn của thuật toán.

Quyết tâm ngắt kết nối

Mỗi khi rời khỏi căn hộ của mình tại quận 15, thành phố Paris, Sebastian Crespin-Cimino lại thực hiện một nghi thức kỳ lạ đối với một người mới 23 tuổi.

Anh đưa chiếc điện thoại thông minh của mình lướt qua một thiết bị từ tính nhỏ gắn trên tủ để đồ ở lối ra vào. Ngay lập tức, các ứng dụng gây nghiện như Instagram, Snapchat và TikTok bị khóa, bất khả truy cập.

Chia sẻ với nhật báo Le Monde (Pháp), Sebastian, sinh viên cao học ngành kinh doanh quốc tế, nói mình buộc phải làm vậy để giành lại quyền kiểm soát quỹ thời gian vốn thường xuyên bị mạng xã hội "hút cạn".

Sebastian không hề đơn độc trong cuộc chiến chống lại sự xao nhãng. Một làn sóng ngầm đang trỗi dậy mạnh mẽ trong lòng thế hệ được mệnh danh là "công dân số" (digital natives) - những người sinh ra và lớn lên cùng màn hình cảm ứng.

Từ những chiếc "điện thoại cục gạch" (dumbphones) nắp gập cho đến trào lưu sống thải độc kỹ thuật số (digital detox), Gen Z đang dẫn đầu một cuộc tháo chạy khỏi thế giới ảo để tìm về những giá trị thực tại.

Nỗi ám ảnh "luôn luôn kết nối"

Tại sao một thế hệ vốn "thông thạo Internet" nhất lại là những người đầu tiên cảm thấy mệt mỏi với nó? Câu trả lời nằm ở sự quá tải về mặt tinh thần.

Chia sẻ với trang Axios, Chris Wells, 26 tuổi, từng tự nhận mình là một "con nghiện" Twitter và Instagram, thừa nhận anh từng không biết mình là ai nếu thiếu đi các tài khoản mạng xã hội.

Chỉ sau khi thực hiện thử thách ngắt kết nối kéo dài một tháng, Chris mới tìm lại được cảm giác riêng tư, thứ mà anh ngỡ đã đánh mất từ thời thơ ấu.

Romane Girault, một sinh viên kế toán 22 tuổi, kể với Le Monde rằng cô quyết định xóa sạch Snapchat và Instagram vì cảm thấy "tệ hại sau mỗi lần sử dụng" do thói quen cuộn màn hình vô tận.

Với Romane, việc từ bỏ mạng xã hội giống như trút bỏ được một gánh nặng ngàn cân, và thậm chí cô còn chấp nhận việc biết tin tức chậm hơn bạn bè - như việc Bảo tàng Louvre bị trộm - để đổi lấy sự bình yên trong tâm trí.

Cuộc chiến giành lại sự tập trung

Để hiện thực hóa mong muốn ngắt kết nối, Gen Z đã sáng tạo ra nhiều phương thức khác nhau, từ thô sơ đến tinh vi. Điển hình nhất là sự trở lại của những chiếc "điện thoại cục gạch", đối lập hoàn toàn với điện thoại thông minh (smartphone).

Lydia Peabody, đại diện của Dumb.co, tiết lộ với Axios rằng công ty của cô đã bán được hàng trăm chiếc điện thoại tối giản chỉ có chức năng nghe gọi cơ bản để phục vụ những người muốn thoát ly khỏi smartphone nhưng vẫn cần giữ liên lạc thiết yếu.

Thú vị hơn, trên tờ The Independent, tác giả Maira Butt đã mô tả chiến thuật "hai tay hai máy" độc đáo của mình.

Cô sử dụng một chiếc điện thoại cơ bản (chỉ có các tính năng thanh toán, gọi điện cho người thân) và một chiếc smartphone đầy đủ ứng dụng dành riêng cho công việc (mà đến tối là tắt thẳng tay).

Maira kể rằng cô thường bị hỏi vui là "có phải dân buôn lậu không" khi cứ phải lục tìm giữa đống thiết bị trong túi, nhưng đây là cách giúp thời gian sử dụng màn hình của cô nhà báo này giảm đi một nửa.

Bên cạnh các thiết bị phần cứng, những không gian "không điện thoại" cũng đang mọc lên như nấm trong đời thực.

Các tổ chức như #HalfTheStory hay The Offline Club đang tạo ra những sự kiện "offline" tại hàng trăm trường học và quán bar trên khắp thế giới, theo Axios.

#HalfTheStory là tổ chức phi lợi nhuận hàng đầu chuyên thúc đẩy sức khỏe tinh thần trong không gian số thông qua các chương trình học mà chơi, hướng tới giới trẻ.

"Chúng tôi đang nỗ lực đưa giáo dục về sức khỏe số vào các trường học để giúp thanh thiếu niên không bị thuật toán 'tiêu thụ'" - Harveer Saini, một thành viên #HalfTheStory nói với Axios.

Trào lưu nhất thời?

Dù "digital detox" đang bùng nổ, câu hỏi quan trọng nhất vẫn là liệu đây có phải chỉ là một trào lưu nhất thời?

Viết cho tờ The Oracle, tác giả Erica Zube chia sẻ trải nghiệm cá nhân: dù cảm thấy đầu óc minh mẫn và làm bài thi hiệu quả hơn hẳn trong 24 giờ ngắt kết nối, nhưng chỉ vài ngày sau, cô lại rơi vào vòng xoáy "nghiện" mạng xã hội và thiết bị điện tử như cũ.

Tương tự, Etienne P., một nhà phân tích đầu tư tại Paris, kể với Le Monde rằng sau một tháng dùng điện thoại Nokia đời cũ, anh đã nhanh chóng quay lại thói quen cuộn màn hình ngay khi cầm lại iPhone.

Những trải nghiệm này cho thấy việc ngắt kết nối ngắn hạn đôi khi chỉ là giải pháp tình thế, giống như việc "nhịn ăn" rồi lại "ăn bù" dữ dội hơn.

Nhiều chuyên gia cảnh báo, khi "ngắt kết nối", "thải độc công nghệ", "rút phích cắm" cuối cùng cũng là một thứ để mang khoe, sớm muộn gì nó cũng sẽ lụi tàn, như mọi trào lưu khác.

Để thực sự thay đổi, người trẻ cần định tâm lại cuộc sống, coi công nghệ là công cụ hỗ trợ thay vì để nó chiếm lĩnh bản thân.

Ngoài ra, gốc rễ của vấn đề chắc chắn không chỉ là chiếc màn hình. Bỏ điện thoại hay xóa ứng dụng thực chất mới chỉ là giải quyết phần ngọn.

Vấn đề cốt lõi lớn hơn nằm ở cấu trúc của các nền tảng số hiện nay. Giáo sư Dominique Boullier, một nhà xã hội học kỹ thuật số, nhấn mạnh trên Le Monde rằng trách nhiệm không thể chỉ đổ lên vai cá nhân. Các thuật toán đã được tối ưu hóa một cách tàn nhẫn để chiếm sự chú ý của người dùng nhằm mục đích thương mại.

Khi người trẻ phải trả tiền cho các ứng dụng như Opal hay ScreenZen trên chính chiếc điện thoại đắt đỏ của mình để..., ngăn họ sử dụng nó, đó chính là biểu hiện của một thực tại đầy mâu thuẫn.

Vấn đề thực sự không phải là công nghệ, mà là sự thiếu tính chủ động. Như nghiên cứu của Anne Cordier - nhà nghiên cứu khoa học truyền thông và thông tin Đại học Lorraine (Pháp) - chỉ ra, khi con người giành lại được quyền kiểm soát thói quen số, họ không chỉ có thêm thời gian mà còn giành lại được lòng tự trọng đã bị xói mòn bởi cảm giác bất lực trước màn hình.

Cuối cùng, cuộc tháo chạy sang thế giới analog của Gen Z không phải là một hành động bài trừ hiện đại một cách cực đoan. Đó là lời khẳng định rằng cuộc sống thực sự diễn ra ở những nơi không có tín hiệu WiFi: trong những trang sách chưa mở, trên những con đường leo núi, hay trong những cuộc trò chuyện đối diện không có thông báo rung bần bật trong túi quần.

Đó là nỗ lực để "tiêu thụ ít đi và trải nghiệm nhiều hơn". Dù nghe như sáo ngữ, nhưng rất nhiều người trẻ đang thực sự đeo đuổi và biến điều đó thành hiện thực.

Khuyết tật nhận thức ở người trẻ: Những biểu hiện đầu tiên của 'brain rot'

TTCT - Người trẻ ngày càng gặp khó khăn trong việc tập trung, giảm khả năng ghi nhớ hoặc đưa ra quyết định, phản ánh những nguyên nhân xã hội cần được đánh giá kỹ lưỡng và có các biện pháp khắc phục.