Tuổi Trẻ trao đổi cùng PGS.TS Trần Hoàng Ngân quanh vấn đề ngành nông nghiệp dù có nền tảng và dư địa phát triển nhưng mãi duy trì trạng thái tăng trưởng chậm, thậm chí thụt lùi, chuyển sang tăng trưởng nhanh, bền vững và chất lượng cao. 

Đây cũng là một trong những giải pháp để giữ chân người lao động ở lại quê hương thay vì phải xa xứ mưu sinh như đang xảy ra ở miền Tây.

Ông Ngân nhấn mạnh: "Để dân giàu, nước mạnh, nông nghiệp không thể mãi hài lòng với vai trò trụ đỡ thụ động mà phải bứt phá trở thành động lực tăng trưởng chính bằng 2 con số. Khi nông nghiệp đạt mức tăng trưởng này, bộ mặt nông thôn và đời sống người nông dân sẽ thực sự thay đổi".

PGS.TS Trần Hoàng Ngân

Phải khẳng định nông nghiệp không phải là nền tảng để tăng trưởng 2 con số, nhưng là nền tảng ổn định của kinh tế vĩ mô, là nền tảng đảm bảo an sinh xã hội. Nhưng trước mục tiêu tăng trưởng 2 con số, trở thành nước có thu nhập cao và quan trọng là nâng cao chất lượng đời sống người dân, thu hẹp khoảng cách giàu nghèo thì nông nghiệp không thể đứng ngoài. Phải đặt câu hỏi vì sao các ngành công nghiệp, thương mại và dịch vụ cứ tăng trưởng đều 8 - 10% mà ngành nông nghiệp lại 3 - 4%

Nông nghiệp tăng trưởng chậm dù xuất siêu

* Đặt ra mục tiêu tăng trưởng 2 con số đối với ngành nông nghiệp liệu có "quá sức" không khi nhiều năm qua ngành này chỉ ở mức 3 - 4%, thưa ông?

- PGS.TS Trần Hoàng Ngân: Nghịch lý ở chỗ, trong khi công nghiệp và thương mại - dịch vụ đã tiến sát hoặc đạt mức tăng trưởng từ 8 - 10% thì nông nghiệp vẫn duy trì mức thấp dù Việt Nam luôn nằm trong top đầu thế giới về xuất siêu nông sản. Chúng ta xuất khẩu cà phê, tiêu, gạo, điều hay thủy sản đều kỷ lục nhưng thu nhập của nông dân vẫn chưa tương xứng.

Hiện có khoảng 10 tỉnh thuần nông có thu nhập bình quân đầu người thấp hơn 50% mức trung bình cả nước. 

Nhìn vào số liệu tăng trưởng GRDP, có những địa phương như Quảng Ninh đạt 11,89% hay Hải Phòng đạt 11,80%, nhưng cũng có những tỉnh như Cà Mau chỉ đạt 7,23%, Đắk Lắk 6,68% hay thậm chí như Vĩnh Long chỉ đạt 5,84%. 

Để toàn nền kinh tế đạt mức tăng trưởng 2 con số, nông nghiệp buộc phải bứt phá để cùng tăng tốc chứ không thể đứng ngoài cuộc.

* Nhưng thực tế "được mùa mất giá" vẫn là nỗi lo thường trực của nhà nông. Theo ông, nút thắt nằm ở đâu?

- Vấn đề cốt lõi là chênh lệch giá trị và chi phí logistics quá cao. 

Chẳng hạn, 1kg cà chua nông dân làm ra chỉ bán được 3.000 đồng, nhưng khi ra đến chợ giá đã vọt lên 15.000 đồng do qua nhiều khâu trung gian, chi phí vận chuyển, hao hụt sau thu hoạch và các khoản phí vận hành kinh doanh. Trong đó chi phí vận chuyển hiện đang chiếm tỉ trọng lớn.

Giá trị, lợi nhuận nông sản phần lớn tập trung ở khâu chế biến sâu, trong khi phần lớn nông dân đang bán thô. 

Cũng là lúa gạo nhưng ví dụ như gạo chất lượng cao ST25 chế biến thành phẩm và đang bán trung bình hơn 70.000 đồng/kg…, khác xa hoàn toàn với giá lúa thương lái thu mua trên ruộng trực tiếp từ nông dân.

Hệ thống hạ tầng trước đây chưa đồng bộ khiến máy móc khó tiếp cận đồng ruộng, hàm lượng khoa học trong sản phẩm thấp, chủ yếu vẫn là hàng thô mà thiếu chế biến sâu. Thêm vào đó, chúng ta thiếu các chính sách đủ mạnh để thu hút đầu tư quy mô lớn. 

Hiện cả nước có trên 50.000 doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp nhưng chỉ có khoảng dưới 50 doanh nghiệp được công nhận là "doanh nghiệp nông nghiệp công nghệ cao", mức quá thấp.

Chuyển đổi tư duy "sản xuất nông nghiệp" sang "kinh tế nông nghiệp"

* Vậy theo ông, đâu là "thời điểm vàng" để thay đổi diện mạo này?

- Cơ hội đã đến nhờ sự thay đổi mạnh mẽ về hạ tầng. Các dự án đường cao tốc về miền Tây, khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, lên Tây Nguyên, trải dài ra phía Bắc; hệ thống giao thông thủy - bộ, điện và nước sạch đã phủ khắp các xã, tạo điều kiện thuận lợi cho ứng dụng công nghệ và giao thương.

Bên cạnh đó, việc sắp xếp lại các đơn vị hành chính và tổ chức không gian phát triển theo hướng liên kết vùng sẽ giúp nông nghiệp được giao thoa với khoa học công nghệ và nhân lực chất lượng cao từ đô thị. 

Đây là lúc cần những chính sách ưu đãi đủ lớn về thuế và lãi suất để hình thành các nông trường lớn, đưa thiết bị bay không người lái (UAV), chuyển đổi số và giống tốt vào sản xuất.

* Ông kỳ vọng gì vào mục tiêu xuất khẩu và vai trò của doanh nghiệp nông nghiệp trong giai đoạn tới?

- Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã đặt mục tiêu năm 2026 tổng kim ngạch xuất khẩu đạt 73 - 74 tỉ USD. Để đạt con số này, doanh nghiệp phải đóng vai trò trung tâm trong chuỗi giá trị. Chúng ta cần chuyển từ tư duy "sản xuất nông nghiệp" sang "kinh tế nông nghiệp" đa giá trị.

Đầu tư vào nông nghiệp hiện mới chỉ chiếm khoảng 11% tổng dư nợ tín dụng, thấp hơn nhiều so với bất động sản. Nguyên nhân chủ yếu là do thiếu tài sản đảm bảo và các rào cản trong tiếp cận vốn. 

Vì vậy cần tăng cường các gói tín dụng ưu đãi, giúp người nông dân có nguồn vốn đầu tư vào vùng nguyên liệu. Cần khơi thông nguồn vốn này, khuyến khích hợp tác công tư (PPP) để Nhà nước, doanh nghiệp và nông dân cùng đồng hành.

Phải đưa được công nghệ cao vào ngành nông nghiệp, tăng giá trị, tăng năng suất lao động. Muốn làm được vậy chúng ta cần có những chính sách đủ lớn. Thậm chí bước đầu phải miễn thuế lợi nhuận đến từ nền nông nghiệp.

Cùng đó phải đầu tư mạnh vào hệ thống đường sá, cầu cảng để việc vận chuyển hàng hóa, nông sản đi chế biến sâu, xuất khẩu thêm thuận lợi.

Khi làm chủ được công nghệ và thị trường, khi Việt Nam có những nông trại - nông trường lớn, người nông dân sẽ không còn nghèo trên chính mảnh đất của mình. 

Không thể chấp nhận được việc nông dân dù lao động cật lực, hy sinh mồ hôi, xương máu trên đồng ruộng của mình nhưng mãi nghèo. Nông nghiệp vốn là thế mạnh vĩnh viễn của Việt Nam chúng ta, từ đất, khí hậu, con người…

Thay vì 'đi Bình Dương' thì tạo dòng di cư mới về miền Tây, được không?

Nghe có vẻ lạ, ngược hẳn với xu hướng "đi Bình Dương" bấy lâu nay. Nhưng chuyên gia gợi ý rằng có cơ sở để tạo ra dòng di cư mới về miền Tây.