Hình ảnh dòng người khu vực miền Tây rời quê hương di cư đến TP.HCM, Bình Dương hay các tỉnh Đông Nam Bộ càng trở nên rõ nét trong nhiều năm gần đây. 

Họ vốn là "con nhà nông chính hiệu", đa phần là lao động trẻ, chọn rời quê hương, rời bỏ nghề nông vì cho rằng đây là công việc nặng nhọc, suốt ngày "bán mặt cho đất, bán lưng cho trời" nhưng thu nhập ba cọc ba đồng. 

Trao đổi với Tuổi Trẻ, ông Nguyễn Văn Thứ, Giám đốc điều hành Công ty cổ phần Nông nghiệp KLC Việt Nam (KLC Agri), thẳng thắn chỉ ra những điểm nghẽn "cố hữu" từ vốn, hạ tầng cho đến tư duy làm nghề đang kìm hãm sức bật của nông nghiệp, khiến ngành này khó đạt được tăng trưởng 2 con số.

Hạ tầng chưa tương xứng, logistics bào mòn lợi nhuận của nhà nông 

* Thưa ông, vì sao mục tiêu tăng trưởng nông nghiệp 2 con số vẫn được coi là "rất thách thức", dù đây là ngành trụ cột của vùng đất miền Tây?

- Ông Nguyễn Văn Thứ: Theo tôi, mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong ngành nông nghiệp ở giai đoạn này và sắp tới là rất thách chức, không dễ thực hiện. Tăng trưởng nông nghiệp hiện nay phụ thuộc quá lớn vào biến động giá cả thị trường với biên độ rủi ro cực kỳ cao.

Chúng ta đã thấy những đợt sầu riêng hay cà phê được giá, nhưng cũng có những mặt hàng rớt giá 60 - 70%. 

Khi không có một mức giá tối thiểu được đảm bảo, doanh nghiệp và người dân đều rất thận trọng, không dám đầu tư bài bản. 

Khi thiếu đầu tư về tài chính và công nghệ, năng suất và chất lượng tất yếu sụt giảm khiến thu nhập của nông dân không thể ổn định để họ yên tâm gắn bó với ruộng đồng.

Đấy là các yếu tố dẫn đến khẳng định nông nghiệp khó đạt tăng trưởng 2 con số. Tuy nhiên nói vậy thì không có nghĩa là nông nghiệp không thể đạt được tăng trưởng 2 con số.

Chúng ta có thể thấy nếu kết hợp được từ nhiều bên gồm nhà nông, nhà kinh doanh, Nhà nước, cùng đó là tìm ra được những sản phẩm mang tính ổn định cao hơn, xây dựng được một thị trường bền vững cho sản phẩm đó thì cơ hội vẫn có. 

Ví dụ về cà phê, tuy giá cả cà phê tăng giảm rất nhiều nhưng nhu cầu sử dụng cà phê trên toàn thế giới vẫn rất lớn, dư địa và thị trường cho cà phê Việt Nam vẫn còn rất rộng.

* Đâu là gánh nặng khiến lợi nhuận của nông nghiệp bị bào mòn, thưa ông?

- Chính là chi phí logistics, một thực tế xót xa. Muốn vận chuyển nông sản thì xe phải lớn, trong điều kiện bảo quản mát để đảm bảo chất lượng. Nông sản vốn cồng kềnh, nặng nhưng giá trị thấp, ngoài chi phí về xe, xăng dầu và tài xế thì chi phí cầu đường đang chiếm tỉ lệ rất lớn. Vì thế chi phí logistics trong nông nghiệp có thể lên tới 20% hoặc hơn.

Đặc biệt, trong khi chúng ta đầu tư cao tốc rầm rộ nhưng hạ tầng giao thông nông thôn vẫn chưa được đầu tư tương xứng. Đường quá nhỏ, xe tải đi "một bánh trên đường, một bánh dưới bờ mương", làm tốc độ lưu thông chậm và ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nông sản, thứ vốn "sáng là rau, chiều là rác".

* Ngoài logistics, theo ông còn rào cản nào khác khiến nông nghiệp Việt Nam mãi chưa thể bứt phá?

- Đó là câu chuyện nguồn vốn. Bởi vì thực tế người nông dân đang rất "khát" vốn để cơ giới hóa nhưng lại gặp rào cản quá lớn. Nhiều hộ có rất nhiều đất nông nghiệp nhưng vì chưa được cấp sổ đỏ nên không có tài sản thế chấp để vay vốn bài bản.

Trong khi đó, các khoản vay hiện nay chỉ giới hạn kiểu vài chục triệu đồng hoặc cao lắm một vài trăm triệu đồng, chỉ như "muối bỏ bể", chỉ đủ để "cứu đói" chứ không thể đầu tư vào máy cày hay drone giá hàng trăm triệu đồng.

Do cho vay nhỏ lẻ, ngân hàng phải thu lãi cao để bù đắp công thẩm định, chi phí hồ sơ… vô hình trung lại tạo thêm gánh nặng cho người dân. Khi nông dân thiếu vốn, việc mua bán sẽ tập trung vào tay một số thương lái chính và họ sẽ tìm cách mua rẻ nhất có thể.

Chế biến sâu và "luật chơi" mới cho kinh tế tuần hoàn

* Vậy theo ông, làm thế nào để biến người nông dân từ "người làm thuê trên chính đất mình" thành những chuyên gia có chiến lược kinh doanh thực thụ?

- Người nông dân phải thay đổi nhận thức, không thể làm theo kiểu "ai trồng gì tôi trồng nấy" hay nghe theo người bán phân, bán thuốc rồi hậu quả tự chịu. Họ phải là chuyên gia trong lĩnh vực của mình và tham gia vào chuỗi liên kết.

Ví dụ, thay vì bán gạo phổ thông giá 12.000 đồng/kg, nếu tham gia mạng lưới hợp tác xã sản xuất theo tiêu chuẩn đặc biệt, họ có thể bán với giá 30.000 - 50.000 đồng/kg. 

Hoặc khi liên kết với doanh nghiệp chế biến, họ được cam kết giá bao tiêu tối thiểu, giúp đảm bảo lợi nhuận ngay cả khi thị trường xấu nhất.

Ngoài cà phê, lúa gạo, Việt Nam hiện có nhiều mặt hàng nông sản mà chúng ta có thể kết hợp nhiều bên cùng việc phát triển chế biến sâu. 

Đơn cử như việc hiện nay chúng ta thường bán sầu riêng tươi, đương nhiên là sẽ rủi ro về giá khi giá thị trường thường lên xuống rất nhiều. Nếu thuận lợi thì cứ bán tươi, còn trong trường hợp không thuận lợi thì chúng ta phải có các hệ thống chế biến chuyên sâu. 

Có thể làm sầu riêng cấp đông, làm bột sầu riêng sấy để làm bánh và tiêu dùng trong các nhà hàng. Việc làm này sẽ giúp kéo dài thời gian sử dụng lâu hơn, tránh bài ca "được mùa mất giá, được giá mất mùa" xưa nay.

Rõ ràng hơn là trái vải thiều, ngày xưa chỉ ăn tươi thôi, nhưng bây giờ chúng ta thấy quán nước, nhà hàng nào cũng phục vụ món trà vải và bán rất chạy, giá lại rất cao. Trong một ly trà chỉ có vài ba trái vải nhưng bán với giá tới 50.000 - 70.000 một ly. Lợi nhuận, tăng trưởng là ở đó.

Chỉ khi có chiến lược và sự liên kết, người nông dân mới thoát khỏi cảnh thụ động bán sản phẩm đại trà ngoài chợ.

* Là người đi sâu đi sát với nhà nông, ngành nông nghiệp nước ta, theo ông, cộng đồng doanh nghiệp nông nghiệp Việt hiện cần sự hỗ trợ nào từ Chính phủ, chính quyền các cấp?

- Doanh nghiệp rất cần quỹ đất sạch với chi phí rẻ ngay tại vùng nguyên liệu để xây dựng nhà máy, vì vào khu công nghiệp hiện nay giá thuê quá cao, chỉ phù hợp với sản phẩm công nghiệp giá trị cao.

Bên cạnh đó cần phải thay đổi quy định về phụ phẩm nông nghiệp. Hiện nay, vỏ, lá nông sản đang bị coi là "chất thải rắn" và bắt doanh nghiệp phải thuê đơn vị xử lý bên ngoài với chi phí đắt đỏ. Nhà nước cần có cơ chế thông thoáng để doanh nghiệp tận dụng các phụ phẩm này làm phân xanh ngay tại chỗ, giúp giảm chi phí sản xuất và nâng cao sức cạnh tranh quốc tế.

Cùng đó, phải có một và chỉ nên là một cơ quan, ban ngành cụ thể ban hành các tiêu chuẩn kỹ thuật, chất lượng của nông sản. Bộ tiêu chí, tiêu chuẩn này phải được niêm yết một cách rõ ràng, cụ thể, quá trình cấp chứng nhận phải được công khai và minh bạch. Đảm bảo cho doanh nghiệp nào làm tốt, chấp hành tốt sẽ được cấp chứng nhận, từ đó giúp họ định vị tốt và bán giá tốt ra thị trường.

Cái nữa là tạo sự liên kết giữa người nông dân với hợp tác xã - doanh nghiệp tiêu thụ đầu ra để có thị trường ổn định.

Với ba cái đó mà chúng ta làm được ở quy mô lớn thì cơ hội đạt mức tăng trưởng 10% - 2 con số theo tôi là càng cao. Còn nếu biện pháp chỉ là nhỏ lẻ của một vài người, một vài doanh nghiệp thì cơ hội đạt tăng trưởng 10% cho toàn ngành tôi nghĩ là khó.

Tạo dòng di cư mới về miền Tây: Phải có nền 'kinh tế nông nghiệp' đa giá trị để giữ chân người lao động ở lại quê hương

Theo PGS.TS Trần Hoàng Ngân, Đại biểu Quốc hội, cần có giải pháp đột phá đưa nông nghiệp Việt thoát khỏi "vòng xoáy" tăng trưởng thấp để cùng các ngành khác đạt tăng trưởng 2 con số, qua đó nâng chất đời sống nông dân.