Câu chuyện bắt đầu từ năm 2012, trong một chuyến khảo sát rắn biển bụng vàng Hydrophis platurus ngoài khơi Costa Rica.

Joseph Pfaller, khi đó là nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Florida, vừa bắt được một con rắn thì một con cua nhỏ rơi ra khỏi cơ thể nó.

Pfaller từng nghiên cứu rùa biển và biết nhiều sinh vật nhỏ có thể bám trên mai rùa. Nhưng cua bám trên rắn biển thì trước đó chưa ai ghi nhận.

Những chuyến khảo sát sau đó càng khiến nhóm nghiên cứu tò mò.

Trong 371 con rắn biển được thu thập, họ tìm thấy cua, tôm, ốc và thậm chí một con cá bám nhỏ trên cơ thể rắn. Phần lớn cua còn ở giai đoạn megalopa, tức giai đoạn chuyển tiếp giữa ấu trùng và cua non.

Ở giai đoạn này, hình dạng của cua khác khá xa con trưởng thành, nên các nhà khoa học chưa thể xác định chính xác chúng thuộc loài nào. Các mẫu vật được đưa về Bảo tàng Lịch sử tự nhiên Florida và nằm đó hơn một thập niên.

Ban đầu, nhóm nghiên cứu cho rằng chúng có thể thuộc chi Planes. Đây là nhóm cua sống trôi nổi ngoài biển, thường bám trên rùa biển, rong, gỗ trôi, phao và nhiều vật nổi khác.

Nhưng kết quả phân tích ADN sau đó lại cho câu trả lời khác.

Trong nghiên cứu vừa công bố trên tạp chí Ecology and Evolution, nhóm tác giả phân tích 106 cá thể cua và xác định chúng thuộc ba loài gồm cua Sally chân nhẹ Grapsus grapsus, cua rừng ngập mặn Goniopsis pulchra và cua bờ đốm Pachygrapsus socius.

Cả ba đều thuộc họ Grapsidae. Khi trưởng thành, chúng sống chủ yếu ở bờ đá, rừng ngập mặn hoặc vùng thủy triều, chứ không sống giữa đại dương.

Vậy vì sao cua non lại xuất hiện trên rắn biển?

Phần lớn cua ven bờ vẫn thả ấu trùng ra biển. Sau một thời gian trôi nổi và phát triển, chúng bước vào giai đoạn megalopa, rồi tìm đường quay lại vùng ven bờ để trưởng thành.

Lúc này, cua đã bơi khá tốt và có thể bám vào vật thể.

Nhóm nghiên cứu cho rằng những con cua non có thể leo lên vật nổi để nghỉ hoặc tận dụng dòng nước. Rắn biển bụng vàng thường xuất hiện ở những vùng hội tụ trên mặt biển, nơi rong, gỗ và nhiều mảnh nổi bị dòng chảy gom lại.

Với cua non, cơ thể con rắn có thể đơn giản chỉ là một "vật nổi" khác.

Nhưng rắn biển bụng vàng thường tránh vùng sát bờ. Nếu cua bám quá lâu, con vật mà chúng chọn làm chỗ nghỉ có thể lại đưa chúng ra xa nơi cần tới để hoàn tất vòng đời.

Robert Lasley, đồng tác giả nghiên cứu và hiện làm việc tại Đại học Guam, nói vui rằng những con cua này có lẽ đã đưa ra "một quyết định tồi".

Nhóm nghiên cứu còn chú ý tới một chi tiết khác. Toàn bộ cua được xác định đều thuộc họ Grapsidae, dù nhiều nhóm cua khác cũng có giai đoạn ấu trùng sống ngoài biển rồi quay về bờ khi trưởng thành.

Các tác giả cho rằng khả năng leo và bám lên vật nổi có thể là một đặc điểm đã xuất hiện sớm trong họ cua này. Về lâu dài, kiểu hành vi đó có thể đã giúp một số nhánh như cua Planes thích nghi với cuộc sống trôi nổi ngoài đại dương.

Trớ trêu là trong 106 mẫu được phân tích lại không có con cua Planes nào.

Một khả năng được nhóm nghiên cứu đặt ra là những loài chuyên sống trôi nổi này đã thích nghi đủ tốt để nhận ra rắn biển không phải chỗ ở lý tưởng. Rắn thường xuyên lột da, cơ thể dài và trơn, lại không có nhiều khe hốc hay nguồn thức ăn như mai rùa biển.

Các mẫu cua đã được thu từ năm 2012, nhưng phải hơn mười năm sau bí ẩn mới được giải bằng phân tích ADN.

Phát hiện cũng bổ sung một nhóm mới vào danh sách sinh vật từng được ghi nhận sống bám trên rắn biển. Trước đây, giới khoa học chủ yếu biết đến hà, giun ống và một số sinh vật ít di chuyển. Cua là những động vật có chân đầu tiên được ghi nhận bám lên rắn biển.

Đầu năm rắn xem bộ sưu tập rắn biển

Bộ sưu tập rắn biển ở Bảo tàng Hải dương học (TP Nha Trang, Khánh Hòa) thu hút du khách bởi nhiều loài rắn biển độc đáo.