'Phải nhịn' mãi, người trẻ dễ có phản ứng bồng bột

Trao đổi với báo Tuổi Trẻ, nhà tâm lý học lâm sàng Hoàng Lê Minh Dũng, đang làm việc tại Sydney (Úc), cảnh báo việc dồn nén cảm xúc kéo dài có thể khiến người trẻ tích tụ căng thẳng, khó nhận diện cảm xúc và dễ bùng nổ, phản ứng bồng bột.

Thay vì cố “nhịn”, bỏ qua hay ép mình quên đi, người trẻ cần học cách nhận diện và điều hòa cảm xúc đúng cách.

Càng "biết nhịn", càng dễ bùng nổ?

* Thưa anh, dồn nén cảm xúc là gì? Khi cảm xúc liên tục bị dồn nén trong thời gian dài, điều gì có thể xảy ra với một người?

- Dưới góc độ tâm lý học, dồn nén cảm xúc là khi một người cố che giấu, kìm hãm hoặc ngăn những biểu hiện ra bên ngoài của một cảm xúc đang diễn ra. Chẳng hạn, bên trong đang buồn, giận hay tổn thương nhưng bên ngoài vẫn cố tỏ ra bình thản, nói rằng “không sao”.

Điểm khác biệt giữa dồn nén và điều tiết cảm xúc nằm ở cách chúng ta đối diện với cảm xúc.

Điều tiết là nhận ra mình đang buồn hay tức giận, chấp nhận cảm xúc đó và chủ động thay đổi cách nhìn hoặc cách phản ứng trước khi cảm xúc trở nên quá mạnh.

Ngược lại, dồn nén là cố ép một cảm xúc đã xuất hiện xuống và xem như nó không tồn tại.

Khi tình trạng này lặp đi lặp lại, cảm xúc không vì thế mà biến mất. Người trong cuộc vừa phải chịu đựng cảm xúc bên trong, vừa phải cố duy trì vẻ ngoài bình thường. Điều đó có thể tạo ra căng thẳng, khiến họ mệt mỏi, khó tập trung và tiêu tốn nhiều năng lượng.

Lâu dài hơn, họ có thể trở nên khó nhận biết và gọi tên cảm xúc của chính mình. Họ cảm thấy có điều gì đó không ổn nhưng không biết mình đang buồn, giận, sợ hãi hay tổn thương. Một số người cũng bắt đầu hoài nghi cảm xúc của bản thân, thường tự hỏi: “Có phải mình quá nhạy cảm không?”, “Mình có đang làm quá lên không?”.

Đáng chú ý, khi những ấm ức không được giải quyết, cảm xúc có thể tích tụ đến một giới hạn nhất định rồi bùng lên rất mạnh. Khi đó, chỉ một tác nhân nhỏ cũng có thể trở thành “giọt nước tràn ly”. Phản ứng lúc này không chỉ đến từ chuyện vừa xảy ra, mà còn có thể là kết quả của nhiều tổn thương, thất vọng và giận dữ đã tích tụ từ trước.

"Phải biết nhịn" khiến người trẻ không biết mình buồn hay giận

* Khi một người thường xuyên được dạy rằng tức giận, khó chịu, buồn hay tổn thương là những cảm xúc “không nên có”, điều này có thể ảnh hưởng thế nào đến quá trình trưởng thành của họ?

- Khi một đứa trẻ thường xuyên nghe những câu như “có gì đâu mà khóc!”, “chuyện nhỏ xíu mà làm quá lên!” hay “đừng có dỗi nữa”, trẻ có thể dần hình thành suy nghĩ rằng những cảm xúc của mình là không đúng hoặc không đáng được quan tâm.

Thông thường, người lớn sẽ giúp trẻ gọi tên cảm xúc, chẳng hạn “don đang buồn đúng không?” hay “don đang giận à?”. Qua đó, trẻ học cách nhận diện những gì đang diễn ra bên trong mình. Nhưng nếu cảm xúc liên tục bị phủ nhận, khả năng kết nối với những tín hiệu bên trong có thể bị ảnh hưởng.

Khi trưởng thành, những người này có thể cảm thấy bất ổn nhưng không xác định được mình đang buồn, giận, sợ hay chỉ đang mệt mỏi. Họ cũng dễ hoài nghi bản thân, nhất là khi gặp một tình huống khiến mình tổn thương. Thay vì tin vào cảm xúc của mình, họ có thể tự hỏi liệu mình có “quá nhạy cảm” hay đang “làm quá” hay không.

Đó cũng là lý do việc dạy trẻ biết điều tiết cảm xúc quan trọng hơn việc yêu cầu trẻ lúc nào cũng phải “ngoan”, “biết nhịn” hay “đừng làm quá”. Buồn, giận hay tổn thương đều là những trạng thái cảm xúc mà con người có thể trải qua. Điều cần học không phải là loại bỏ chúng, mà là nhận diện và xử lý chúng phù hợp.

Không phải cứ "nhịn" là sẽ ổn, người trẻ phải học cách nhận diện, chấp nhận, điều hòa cảm xúc

* Người trẻ nên làm gì để điều tiết cảm xúc một cách lành mạnh, thay vì chỉ cố “nhịn”, bỏ qua hoặc ép mình quên đi?

- Thay vì cố nhịn, bỏ qua hay ép mình quên đi, người trẻ có thể học cách nhận diện và điều hòa cảm xúc. Trước hết, hãy bắt đầu từ cơ thể. Khi đang căng thẳng, có thể chú ý xem ngực có nghẹn, bụng có cồn cào, hàm có nghiến chặt hay cơ thể có đang căng lên không. Dừng lại một lúc, quan sát những cảm giác đó và hít thở đều thay vì cố gạt chúng đi.

Thay vì chỉ nói “tôi thấy tệ quá”, có thể xác định cụ thể mình đang giận, thất vọng, xấu hổ, sợ hãi hay tổn thương. Khi biết mình đang cảm thấy gì, chúng ta sẽ dễ xác định mình cần làm gì tiếp theo.

Điều tiết cảm xúc cũng không đồng nghĩa với việc ép bản thân phải suy nghĩ tích cực. Có thể thử nhìn lại sự việc theo hướng thực tế hơn. 

Chẳng hạn, thay vì nghĩ “mình thật tồi tệ vì làm bài thi không tốt”, có thể nhìn nhận rằng “mình làm chưa tốt, nhưng mình biết mình còn thiếu phần kiến thức nào để chuẩn bị tốt hơn cho lần sau”.

Quan trọng không kém là chấp nhận cảm xúc thay vì tự dằn vặt. Chấp nhận không có nghĩa là đầu hàng, mà là cho phép mình buồn, giận hay tổn thương mà không phán xét bản thân. Có thể tự nhắc mình: “Mình cảm thấy như vậy trong hoàn cảnh này cũng là điều bình thường”.

Cuối cùng, đừng ngại tìm kiếm sự đồng hành. Người trẻ có thể chia sẻ với bạn bè, người thân hoặc chuyên gia tâm lý mà mình tin tưởng. Khi tâm sự, cũng có thể nói rõ rằng mình chỉ cần một người lắng nghe, chưa cần lời khuyên hay giải pháp ngay lúc này.

'Tôi là ai?' - Khi người trẻ hỏi và tìm hình mẫu trên mạng xã hội

'Tôi là ai?', 'Tôi thuộc nhóm nào?'. Tuổi thiếu niên và vị thành niên là giai đoạn từng bước trả lời những câu hỏi này. Đây cũng là giai đoạn nhu cầu được bạn bè công nhận, tìm kiếm hình mẫu, thử nghiệm các vai trò xã hội phát triển mạnh, và chịu nhiều ảnh hưởng từ mạng xã hội.