Tốt nghiệp sớm có thể chấp nhận với một số sinh viên có năng lực vượt trội, học chương trình tài năng, học trước một số học phần đại học từ bậc phổ thông, học song song phổ thông - đại học.

Nhưng chính sách này không thể biến thành mô hình đại trà, càng không thể trở thành lời hứa marketing trong cạnh tranh tuyển sinh.

Việc tối ưu hóa thời gian học tập sẽ khả thi nếu các trường kiên quyết tinh giản nội dung trùng lặp và áp dụng dạy học tích hợp. Tích hợp ở đây phải là sự đan xen, giao thoa thực chất giữa các lĩnh vực tri thức, kỹ năng và trải nghiệm nghề nghiệp chứ không phải phép cộng cơ học các học phần. 

Nguyên lý này không mới nhưng trên thực tế, nỗ lực tinh giản, cắt bỏ chương trình thừa thường vấp phải rào cản từ tư duy cục bộ nhằm bảo vệ số tiết, số môn và lợi ích của từng bộ môn.

Cũng cần thận trọng với kỳ vọng rằng trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ số sẽ giúp rút ngắn đáng kể thời gian học tập. Dù vậy việc rút gọn thời gian học từ bốn năm xuống dưới hai năm vẫn là một bài toán rủi ro về quản trị hệ thống.

Thứ nhất, rủi ro từ áp lực tài chính và liêm chính học thuật. Trong bối cảnh phần lớn các trường đại học chịu áp lực tự chủ và phụ thuộc nguồn thu học phí, nếu thiếu cơ chế kiểm định độc lập, chủ trương "tốt nghiệp sớm" rất dễ bị biến thành công cụ marketing tuyển sinh. 

Khi sức ép cam kết tiến độ tăng cao, chuẩn mực đánh giá hàn lâm dễ bị nới lỏng, học phần dễ bị hình thức hóa và liêm chính học thuật dễ bị tổn thương, nhất là trong bối cảnh AI hỗ trợ rất mạnh cho việc làm bài, viết bài và tạo sản phẩm học tập.

Thứ hai, giới hạn về tải trọng nhận thức và độ chín trải nghiệm. Theo John Sweller, học dồn khối lượng lớn trong thời gian ngắn dễ làm quá tải bộ nhớ làm việc, cản trở tư duy sâu. "Hiệu ứng phân tán" cho thấy học dồn có thể giúp qua môn nhưng khó giữ kiến thức bền vững. 

Còn theo David Kolb, năng lực cần thời gian để trải nghiệm, phản tỉnh và thử nghiệm trong thực tế. Không thể ép nhanh sự trưởng thành của tư duy bằng nhịp độ cơ học.

Nhìn ra thế giới, duy trì chất lượng khi rút ngắn thời gian đào tạo cử nhân luôn là bài toán khó. Một số nước châu Âu đã thiết lập chuẩn cử nhân ba năm. 

Thực tế dù khối lượng nhẹ hơn và được vận hành trên nền tảng văn hóa chất lượng nghiêm ngặt, mô hình ba năm của châu Âu vẫn vấp phải e ngại từ giới tuyển dụng về bề dày trải nghiệm của sinh viên, đồng thời tạo rào cản khi liên thông lên bậc học hàn lâm cao hơn.

Nếu Việt Nam chỉ lấy con số "3 năm", "2 năm" hay "1,5 năm" mà không đồng bộ thì rất dễ rút ngắn tùy tiện.

Cũng cần lưu ý rằng khối lượng giáo dục đại cương và các học phần bắt buộc ngoài chuyên ngành trong chương trình đại học của Việt Nam hiện nay vẫn còn lớn. 

Nếu khối lượng này giữ nguyên, trong khi thời gian đào tạo bị rút mạnh, phần chất lượng bị hy sinh trước hết sẽ là thời lượng thực hành, nghiên cứu, đồ án, thực tập và trải nghiệm nghề nghiệp. 

Vì vậy không thể chỉ ép nhịp độ chuyên môn để ra trường sớm mà vẫn kỳ vọng bảo đảm chất lượng thực chất.

Nếu cho phép tốt nghiệp sớm, không thể chỉ nhìn vào điểm thi hay số tín chỉ. Phải có chuẩn đầu ra rõ, đánh giá năng lực thực thi, sản phẩm học tập, đồ án, thực tập và phản hồi từ nơi sử dụng lao động; nhất là với các ngành đòi hỏi thực hành cao.

Vì vậy cần ủng hộ linh hoạt hóa tiến độ học tập nhưng tư duy hành chính hóa tốc độ đào tạo cần được xem xét lại. 

Đại học có thể học nhanh hơn nhưng năng lực không thể được tăng tốc bởi quy định hành chính, AI hay áp lực tuyển sinh. Rút ngắn thời gian đào tạo không khó, khó là không được rút ngắn luôn cả chất lượng, giá trị thực bằng cấp, trải nghiệm và niềm tin vào tấm bằng đại học.

Hai sinh viên Bách khoa tốt nghiệp sớm: Một công bố quốc tế, một theo ngành khó

Hai sinh viên Trường đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia TP.HCM) tốt nghiệp sớm gây chú ý khi một người có công bố khoa học quốc tế, người còn lại theo đuổi và chinh phục ngành học 'khó nhằn' bằng sự bền bỉ và kỷ luật.