Chuyến thăm Bắc Kinh của ông Trump diễn ra trong bối cảnh Iran đang phong tỏa eo biển Hormuz, còn hải quân Mỹ liên tục ngăn chặn các tàu chở dầu Iran.

Câu hỏi trọng tâm đặt ra: Liệu Mỹ và Trung Quốc có thể hợp tác - và ở mức độ nào - để mở lại tuyến đường thủy chiến lược này?

Giới phân tích cho rằng Bắc Kinh có thể sẽ tìm kiếm những nhượng bộ từ Washington trong chính sách với vùng lãnh thổ Đài Loan để đổi lấy việc gây sức ép lên Tehran.

Trung Quốc là nước nhập khẩu dầu lớn từ Iran và Trung Đông, nên tình trạng gián đoạn nguồn cung qua Hormuz gây áp lực trực tiếp lên nền kinh tế nước này.

Bắc Kinh vì vậy có lợi ích thực tế trước mắt trong việc thấy eo biển được mở lại, dù kho dự trữ dầu tuy rất lớn nhưng không phải vô hạn.

Tuy nhiên, bức tranh địa chính trị phức tạp hơn nhiều. Gây sức ép buộc Iran mở Hormuz theo yêu cầu của Mỹ có thể làm suy yếu vị thế của Trung Quốc trong quan hệ với Tehran, đồng thời triệt tiêu một điểm nóng đang phân tán sự chú ý của Mỹ và tạo sức ép lên chính quyền Washington.

Tạp chí The Economist đã tóm tắt toan tính này trên trang bìa tháng trước bằng hình ảnh ông Tập nhìn ông Trump, kèm câu nói được gán cho Napoleon Bonaparte: "Đừng bao giờ ngăn kẻ thù khi họ đang phạm sai lầm".

Thực tế là dù có cuộc gặp thượng đỉnh, quan điểm hai siêu cường về nhau ngày càng thiếu thiện cảm - quan hệ ở mức thấp, nhiều nghi kỵ hơn lòng tin, nhiều xung đột hơn hợp tác.

Việc chính quyền Iran đứng vững sau hơn hai tháng xung đột bất chấp tổn thất nặng nề cũng có thể khiến Bắc Kinh tính toán lại các sắp xếp dài hạn của mình.

Inderjeet Parmar, giáo sư chính trị quốc tế tại Đại học London, cho rằng ông Trump đến Bắc Kinh trong tâm thế "không thoải mái" do những sai lầm từ cuộc chiến Iran.

"Ông ấy cần hỗ trợ của Trung Quốc để mở eo biển Hormuz. Trung Quốc cũng cần eo biển mở vì lý do của riêng họ - về dầu mỏ và năng lượng từ Iran. Đồng thời, họ có thể dùng điều này làm đòn bẩy liên quan đến Đài Loan", ông Parmar nói với Al Jazeera.

Tuần trước, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent đã trực tiếp kêu gọi Bắc Kinh vào cuộc: "Các cuộc tấn công từ Iran đã đóng cửa eo biển. Chúng tôi đang mở lại nó. Vì vậy, tôi sẽ thúc giục người Trung Quốc tham gia cùng chúng tôi trong hoạt động quốc tế này".

Tuy nhiên, William Yang, nhà phân tích cấp cao về Đông Bắc Á tại Tổ chức Khủng hoảng quốc tế (ICG), lưu ý rằng dù cả hai bên đều muốn Hormuz mở lại, "cách tiếp cận ưu tiên của họ để đạt được mục tiêu này không đồng nhất".

Hồi tháng 4, Chủ tịch Tập Cận Bình đề xuất "kế hoạch bốn điểm" cho Trung Đông, bao gồm: cam kết chung sống hòa bình, tôn trọng chủ quyền quốc gia, tuân thủ luật pháp quốc tế và ủng hộ tiếp cận cân bằng giữa phát triển và an ninh.

Dù còn mơ hồ, kế hoạch này nghiêng về chủ nghĩa đa phương và ngoại giao, phản ánh lợi ích của Iran - trái ngược hoàn toàn với những đe dọa dùng vũ lực mà ông Trump liên tục nhắc đến.

Đáng chú ý, tuần trước, sau cuộc gặp giữa Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị và người đồng cấp Iran Abbas Araghchi, Bộ Ngoại giao Trung Quốc đã kêu gọi khôi phục "lưu thông bình thường và an toàn" qua Hormuz - một tín hiệu mâu thuẫn với tuyên bố chủ quyền và kiểm soát của Tehran với tuyến đường thủy này.

Song cũng không nên đánh giá quá cao tầm ảnh hưởng của Bắc Kinh lên Tehran: ảnh hưởng đó là đáng kể nhưng không tuyệt đối, khi Iran vẫn giữ lập trường rất độc lập cả về quân sự lẫn ngoại giao, và khẳng định sẽ không tiếp tục đàm phán trực tiếp với Mỹ chừng nào Washington còn duy trì lệnh phong tỏa hải quân.

Ông Trump nói ông Tập đề nghị giúp mở eo biển Hormuz

Sau hội đàm ngày 14-5, ông Trump nói rằng ông Tập đã đề nghị giúp mở lại eo biển Hormuz và Bắc Kinh sẽ không gửi thiết bị quân sự cho Tehran.