Ôm nguồn lực khủng, định vị EVN ở đâu để không thiếu điện?

Mặc dù chỉ còn nắm giữ gần 37% công suất nguồn điện trong toàn hệ thống, song EVN lại đang giữ vai trò độc quyền trong khâu truyền tải và gần như chủ chốt trong khâu phân phối, bán lẻ điện.

Với tính chất độc quyền tự nhiên và gần 20 năm hoạt động theo mô hình tập đoàn kinh tế, EVN đã tăng đáng kể quy mô hoạt động, tổng tài sản và vốn chủ sở hữu.

EVN đang nắm giữ những gì trong ngành điện?

Năm 2007, lần đầu ghi nhận tổng tài sản của toàn tập đoàn là 185.180 tỉ đồng, lên mức 783.090 tỉ đồng vào năm 2025, tăng khoảng hơn 4,2 lần. Vốn chủ sở hữu cũng tăng từ 74.417 tỉ đồng lên 259.639 tỉ đồng, tăng khoảng gần 3,5 lần. 

Hiện quy mô hệ thống điện Việt Nam đã đứng thứ 2 trong ASEAN về công suất nguồn với 87.616 MW. Riêng EVN nắm giữ 32.298 MW, tăng gần 3,3 lần so với năm 2007 là 9.844 MW.

Với mô hình tổ chức công ty mẹ trong tập đoàn, với các đơn vị thành viên được vận hành theo chuỗi cung ứng ngành điện gồm phát điện, truyền tải, phân phối điện, điều độ hệ thống, mua bán điện và dịch vụ phụ trợ. 

Trong đó, ở khâu phát điện EVN đang nắm gần như 100% vốn tại các tổng công ty phát điện, Công ty TNHH MTV Nhiệt điện Thủ Đức. Đồng thời vận hành 7 nhà máy thủy điện chiến lược đa mục tiêu gồm Sơn La, Hòa Bình, Tuyên Quang, Trị An, Ialy, Huội Quảng - Bản Chát, Sê San. Các nhà máy nhiệt điện Thái Bình, Vĩnh Tân 4 và nhiệt điện Quảng Trạch hạch toán phụ thuộc.

Tương tự, EVN nắm giữ 100% vốn tại EVNNPT và các đơn vị trực thuộc; 5 Tổng công ty Điện lực với mạng lưới kinh doanh khắp cả nước và Công ty Mua bán điện hạch toán phụ thuộc EVN.

EVN cũng sở hữu các Ban quản lý dự án điện 1, 2, 3 thực hiện các dự án đầu tư; có cổ phần chi phối tại các Công ty CP tư vấn xây dựng điện 1, 2, 3, 4; nắm 47% cổ phần tại Tổng công ty Thiết bị điện Đông Anh; quản lý hai đơn vị thuộc khối dịch vụ phụ trợ.

Mỗi năm, EVN được phân bổ nguồn lực đầu tư lớn với quy mô vốn lên tới hàng tỉ USD để thực hiện các dự án điện. Cả giai đoạn 2021-2025, tập đoàn đã thực hiện giá trị đầu tư là 492.483 tỉ đồng, thực hiện khởi công 7 và 222 công trình lưới điện truyền tải.

Có thể thấy hơn ba thập niên qua, với vai trò nòng cốt của EVN đã góp phần quan trọng đưa Việt Nam từ quốc gia thiếu điện trở thành nước có hệ thống điện hàng đầu Đông Nam Á. 

Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là khi EVN đang nắm giữ nguồn lực khổng lồ cả ba khâu phát điện, truyền tải và phân phối, liệu tập đoàn này có thể tiếp tục đảm đương vai trò chính trong cung ứng điện, đảm bảo an ninh năng lượng cho đất nước trong dài hạn?

EVN sẽ ở đâu trong hệ thống điện?

Đặc biệt khi cấu trúc thị trường điện Việt Nam đang có những thay đổi lớn, với yêu cầu tăng trưởng hai con số không chỉ là đủ điện, mà còn là sự chuyển dịch năng lượng, nhu cầu vốn đầu tư lớn và sự tham gia ngày càng nhiều của nhà đầu tư tư nhân. 

Vậy EVN sẽ tiếp tục vai trò độc quyền, chi phối ở khâu nào và thực hiện cơ cấu ra sao đề vừa thúc đẩy thị trường cạnh tranh, vừa phát huy nguồn lực hiện hữu?

Theo các chuyên gia của Hội đồng nghiên cứu khoa học, Tạp chí Năng lượng Việt Nam, hệ sinh thái ngành điện hiện đã có sự tham gia của nhiều chủ thể gắn với nhu cầu tăng trưởng cao về cả đầu tư, tiêu dùng.

Nhiều cơ chế mới như mua bán điện trực tiếp (DPPA), phát triển điện mặt trời mái nhà, pin lưu trữ, dự án LNG, điện hạt nhân, chương trình điều chỉnh phụ tải (DR) hay sự phát triển của thị trường điện cạnh tranh… đòi hỏi những thay đổi lớn trong vận hành.

Tức là cần có một cơ chế đảm bảo các chủ thể tham gia trên cơ sở minh bạch, bình đẳng và có khả năng dự báo. Việc này cần được xác định trên nguyên tắc phân định rõ hoạt động cạnh tranh và độc quyền tự nhiên, tách bạch chức năng quản lý và vận hành hệ thống, hoạt động kinh doanh; minh bạch nhiệm vụ công ích và đảm bảo an ninh năng lượng.

Vì thế, các chuyên gia của Hội đồng cho rằng trong bối cảnh vừa phát triển và cải cách hệ thống điện, vấn đề đặt ra không phải là giữ nguyên hay chia tách, mà là định vị lại vai trò của EVN trong cấu trúc ngành điện mới như thế nào.

Nêu ra khuyến nghị, Hội đồng cho rằng cần tiếp tục phát huy những nguồn lực hiện có của EVN với vai trò đầu tư, vận hành hạ tầng điện chiến lược năng lượng, song cần chuyển dần từ vị thế "tham gia ở nhiều khâu" sang tập trung vai trò "đảm bảo hệ thống". 

Đồng thời, cần củng cố vai trò độc lập của Công ty Vận hành hệ thống điện và Thị trường điện quốc gia (NSMO) nhằm tăng tính minh bạch, khách quan để thu hút nhà đầu tư. Gắn với thúc đẩy hoàn chỉnh các cơ chế DPPA, dịch vụ phụ trợ, thị trường bán lẻ điện, hay tách bạch nhiệm vụ kinh doanh và công ích... để thúc đẩy thị trường lành mạnh, bền vững hơn.

Cải tổ EVN trong hệ thống điện: Tiếp tục là trụ cột năng lượng hay xóa độc quyền?

Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) được định hướng trở thành doanh nghiệp mạnh vào top 500 thế giới, nắm vai trò trụ cột năng lượng, nhưng việc đẩy nhanh lộ trình thị trường điện cạnh tranh cũng đang đặt ra yêu cầu cải tổ EVN để giảm độc quyền.