Phóng to

Ông Rapát Tý đang hồi tưởng những truyền thuyết trên dòng A Moong, thượng nguồn sông Hương - Ảnh: THÁI LỘC

TT - Sông Hương được xem là con sông thơ mộng và đẹp nhất VN. Dòng sông chảy lượn lờ qua thành phố Huế này đang được trình lên UNESCO để trở thành “di sản thế giới” của VN. Sông Hương như một dòng sông tâm linh, một chứng nhân lịch sử của vùng đất cố đô.

Sông Hương có hai nguồn chính: dòng Tả Trạch chảy từ dãy Trường Sơn Đông thuộc huyện Nam Đông và dòng Hữu Trạch từ huyện A Lưới đổ về. Cả hai nhánh gặp nhau ở ngã ba Tuần tạo thành dòng sông Hương chảy qua thành phố Huế. Quyết định khám phá sông Hương từ dòng Hữu Trạch, từ Huế chúng tôi ngược lên đường Hồ Chí Minh để đến sông A Moong, nơi khởi đầu của dòng Hương Giang.

Điều ước của người “hoa tiêu rừng”

Con sông ở thượng nguồn trông nhỏ và hẹp, rất cạn và có khá nhiều thác lớn, thác nhỏ nước chảy ào ạt chắn ngang. Nếu so với dòng Tả Trạch với gần 200 con thác, trong đó có 55 thác nước lớn thì nhánh Hữu Trạch có khoảng 100 thác, nhưng trong đó có 14 thác lớn, dốc cao, cực kỳ nguy hiểm mà người ta muốn trèo qua được phải chấp nhận bò lên từng bậc đá và có thể tuột tay rơi xuống bất kỳ lúc nào. Đã từng có rất nhiều người dân tộc đi lấy củi, bắt cá phải mất mạng vì các con thác này.

Trước mặt chúng tôi con sông A Moong, con sông “hạnh phúc vô tận” theo tên gọi xa xưa của người Katu từng định cư ở đây, đang uốn lượn chảy róc rách quanh các chân núi, xuyên qua các cánh rừng rậm, mang theo một mùi hương nhẹ nhàng, quyến rũ kỳ lạ của các loài thực vật miền nhiệt đới.

Trời chạng vạng tối chúng tôi mới đến được chân cầu A Moong, nơi chỉ có mỗi một trạm biên phòng 637 - trạm biên phòng xa xôi, cách trở nhất của tỉnh Thừa Thiên - Huế. Chúng tôi ghé vào xin nghỉ lại qua đêm để chuẩn bị cho chuyến hành trình vào sáng sớm hôm sau phải lội bộ gần 30km đi ngược lên đỉnh Trường Sơn, điểm xuất phát của con sông, nơi có đường phân thủy biên giới Việt - Lào.

Các chiến sĩ ở trạm biên phòng cho biết chưa có người nào trong đơn vị từng vượt qua trên 100 con thác lớn, nhỏ trên dãy Trường Sơn này để đến đích khởi điểm của sông Hương.

Muốn lên đến được thác Cọp - thác lớn nhất khởi đầu của sông Hương - bắt buộc phải có người bản địa dẫn đường vì đường lên rất hiểm nguy. Trước khi chúng tôi đến vài ngày, đã có một người dân tộc Tà Ôi lên đây câu cá chình theo dòng chảy con sông, nhưng mới vượt qua được bốn thác thì đã rơi xuống thác vỡ sọ, chết ngay tại chỗ.

Đang bối rối chưa biết tính sao thì một chiến sĩ trạm biên phòng chợt nhớ ra và giới thiệu với chúng tôi ông Rapát Tý, người Katu - “người rừng” duy nhất dám ở một mình tại vùng rừng rậm, núi cao hoang sơ này. Ông Tý năm nay đã trên 70 tuổi, ông dựng một cái chòi tạm bợ bằng lá cây rừng ở ngay bên dòng A Moong. Ông là người thông thuộc địa bàn nhất vùng. Từ trước khi chiến tranh, vào những năm 1950, bản làng của ông là bản làng duy nhất đã định cư ở dòng sông này.

Cả đời ông Tý chỉ mới có hai lần vượt tất cả các con thác để lên đỉnh núi. Đó là lần theo cha mình để làm lễ trưởng thành theo tục lệ và một lần đi tìm hoa thạch xương bồ (loại dược thảo quí) để tặng người vợ sắp cưới. Lần này, ông đồng ý dẫn chúng tôi lên thác Cọp, xem như là lần cuối cuộc đời. Ông chỉ có một ước muốn sau chuyến đi: sẽ được cùng chúng tôi đi thuyền về tận hạ lưu sông Hương, đến phá Tam Giang và ra tận biển. Ông bảo ông vẫn mơ ước một lần được đi thuyền xuyên suốt con sông đã gắn bó với cả cuộc đời mình.

Lời nguyện thề của dòng A Moong

Phóng to

Các phóng viên Tuổi Trẻ bên thác Cọp ở thượng nguồn sông Hương, gần đường phân thủy biên giới Việt - Lào - Ảnh: CTV

Tờ mờ sáng, trong mưa rừng tầm tã, chúng tôi bắt đầu theo chân ông Tý men theo con đường mòn nhỏ xíu trèo lên đỉnh dốc. Lối đi càng lúc càng mất dần, phải vạch lá cây rừng và men theo khe đá mà đi, những con thác ngày càng dốc và cheo leo hơn. Tôi hỏi ông Tý vì sao dòng A Moong lại có cái tên “hạnh phúc vô tận”, ông giải thích rằng đối với những người dân tộc Katu, Tà Ôi từ mấy trăm năm về trước thì A Moong là dòng sông thiêng chung của tất cả các bộ tộc sống ven sông. Khi ai có buồn phiền, đau khổ gì thì cứ đắm mình xuống dòng sông sẽ tẩy rửa mọi ngọn nguồn đau khổ.

Chúng tôi phát hiện dưới đáy dòng thác có những phiến đá với nhiều hình thù rất tinh xảo như các bức tượng điêu khắc cổ, người dân các bản làng trước đây cho rằng đó là “các báu vật của trời ban tặng”. Do vậy, không ít nhà mồ của người Katu trước đây được kỳ công xây từ những tảng đá lấy lên từ đáy dòng thác như một kiệt tác giữa rừng già.

Theo truyền thuyết, những bộ tộc sống ở ven sông A Moong từ xa xưa đã có lời nguyện thề với những người anh em ở hạ lưu sông Hương: khi có hoạn nạn thì báo tin cho nhau bằng cách áp miệng vào dòng sông. Theo dòng lịch sử, từ thế kỷ 17, 18 đã có không ít người Katu, Tà Ôi... xuôi theo dòng A Moong về đến Hương Giang để gia nhập đội quân đi mở cõi ở phía Nam. Và trong cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ cũng có không ít người dân tộc thiểu số nơi rẻo cao này lập được nhiều chiến công như lời thề A Moong xa xưa. “Đến ngày nay, câu chuyện về lời nguyện thề ấy vẫn được các già làng đem ra kể cho hậu thế nghe”, ông Tý nói.

Trong ánh hoàng hôn, chúng tôi đặt chân đến thác Cọp. Ngọn thác thật hùng vĩ, cao dựng đứng gần 100m. Ông Tý thở phào: “Đối với những người ở thượng nguồn sông Hương như chúng tôi, điều mãn nguyện nhất đời là một lần được đặt chân đến nơi khởi thủy của dòng sông”. Do vậy, từ hàng trăm năm qua, khi người con trai các bộ tộc dọc sông A Moong đến tuổi trưởng thành sẽ được cha mình đưa lên thác Cọp để xem như một chứng nhận sự trưởng thành.

Từ xa xưa, đàn ông Katu đã tiến hành các cuộc tiến công để săn đầu hay máu của các bộ tộc khác khi họ bị mất mùa và cũng là dịp cúng bái thần linh. Cũng có trường hợp “săn máu” chỉ để trả thù khi có người trong làng bị xúc phạm. Tục lệ này về sau bãi bỏ hẳn nhưng vẫn còn in sâu trong ký ức nhiều người. Kỳ tới:Huyền thoại giữa rừng già