Nếu ai đã lăn lộn với ngành giáo dục đều biết thầy trò cố gắng phấn đấu để năm sau cao hơn năm trước vài ba phần trăm cũng đã trần ai cơ cực lắm. Vì vậy, kết quả quá đẹp của kỳ thi này khiến những ai tâm huyết với ngành giáo dục, với tương lai của đất nước không khỏi băn khoăn, thậm chí còn lo âu.

Những con số biết nói - tỉ lệ tốt nghiệp của nhiều tỉnh tăng vọt một cách không thể giải trình - đã “nói lên nhiều điều”. Thứ nhất, việc tổ chức coi thi có được nghiêm túc? Có lẽ là không, vì “phao” vẫn trắng xóa sân trường, hiện tượng vi phạm nội quy thi (nhất là với hệ giáo dục thường xuyên) vẫn còn nhiều và việc xử lý khá nương tay. Cứ đà này, liệu các năm tới quyết tâm “nói không với tiêu cực trong thi cử” mà Bộ GD-ĐT đã đưa ra rất đúng năm 2007 có còn được người ta nhớ tới?

Thứ hai, ta có quyền đánh dấu hỏi xoay quanh công việc chấm thi. Liệu đây đó đã vượt qua “tinh thần nhân ái” mà quá đà sẵn sàng “sáu, bảy bỏ làm mười” cho học sinh?

Dư luận đang xôn xao về việc chấm nới tay nhiều môn ở 11 tỉnh thành ĐBSCL. Việc tự động điều chỉnh hướng dẫn chấm thi của 11 sở GD-ĐT này mang tính “xé rào, phạm quy” quá rõ và chắc sẽ được xử lý. Thế nhưng gần như năm nào các giám khảo cũng rất khổ tâm khi cầm bản hướng dẫn chấm thi trong tay. Khổ tâm vì sự quy định tưởng như chặt chẽ, khoa học (tỉa tót chi li các ý thí sinh phải có, thậm chí quy định mỗi ý nửa điểm, một phần tư điểm), nhưng thực tế đã quán triệt tinh thần “đếm ý cho điểm” một cách rất công thức và gần như rất ít quan tâm đến đặc trưng bộ môn cũng như năng lực cảm thụ của người làm bài.

Có thể những người có trách nhiệm với việc chấm thi ở 11 tỉnh thành nói trên đã “xé rào” từ nguyên nhân trực tiếp ấy. Chỉ có điều nếu bản hướng dẫn chấm thi của bộ gò bó, xơ cứng quá thì bản điều chỉnh chấm của 11 tỉnh thành chừng mực nào đó lại rơi vào cực ngược lại.

Thứ ba, dư luận cũng có quyền băn khoăn về ý nghĩa tác dụng của kỳ thi quốc gia này. Năm 2007, năm phát động “Mùa thi nghiêm túc”, tỉ lệ tốt nghiệp THPT chỉ đạt trên 60%, hệ giáo dục thường xuyên còn thấp hơn nhiều. Tỉ lệ này khá hợp lý, sát với thực trạng dạy và học ở THPT. Còn năm nay? Tỉ lệ tốt nghiệp cao ngất ngưởng như ta đã biết, thậm chí như ở Ninh Bình đạt đến 99,8% (hệ THPT), 99,87% (hệ giáo dục thường xuyên).

Vấn đề đặt ra rất sòng phẳng: có nên tổ chức một kỳ thi tốn không biết bao nhiêu mồ hôi, thời gian, tiền của để kiểm tra 10.000 người chỉ để đánh trượt 13 người? Đã đến lúc nên sớm giao cho các địa phương việc tổ chức kiểm tra chất lượng học cuối cấp THPT và cấp giấy chứng nhận tốt nghiệp. Bộ GD-ĐT thay vì quá vất vả ôm đồm mỗi mùa thi cử, chỉ tập trung làm hai việc: hướng dẫn chu đáo trước mỗi năm học và tổ chức thanh tra, phúc tra, hậu kiểm. Học sinh cuối cấp THPT sẽ đứng trước hai ngả đường: một bộ phận vào đời với vốn liếng 12 năm đèn sách, một tỉ lệ lớn khác muốn học cao hơn sẽ phải chấp nhận kỳ thi tuyển vào đại học, cao đẳng.

Tất nhiên việc tổ chức thi đại học cũng cần được đổi mới. Những trường đã khẳng định được năng lực của mình sẽ tự chủ trong việc tuyển sinh. Trường nào lực còn mỏng hoặc mới thành lập sẽ tuyển sinh trong kỳ thi do bộ chủ trì. Với việc kiện toàn bộ máy chuyên viên ở các sở GD-ĐT địa phương, có thể tin các sở đủ sức đảm đương trọng trách chỉ đạo việc tổ chức kiểm tra và cấp chứng chỉ tốt nghiệp cho học sinh THPT trong những năm tới. Quyết tâm đổi mới hai kỳ thi quốc gia rất quan trọng này suy cho cùng chính là góp phần đột phá vào mục tiêu “đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục” như nghị quyết Đại hội XI của Đảng đã xác quyết.