Ông Lê Hữu Vĩnh, trưởng ban quản lý nghĩa trang liệt sĩ tỉnh Bến Tre, cho biết có hai liệt sĩ được quy tập từ xã Phú Túc (huyện Châu Thành) và một liệt sĩ được đưa về từ xã Thạnh Phong (huyện Thạnh Phú), còn hai người Đức hi sinh ở đâu vẫn chưa rõ. Lần theo những địa chỉ do ông Vĩnh cung cấp, chúng tôi phát hiện nhiều chi tiết quan trọng.

Phóng to

Ông Lê Hữu Vĩnh - trưởng ban quản lý nghĩa trang liệt sĩ tỉnh Bến Tre: “Vẫn còn ba mộ liệt sĩ người Nhật khuyết danh” - Ảnh: Tấn Đức

Tìm lại tiểu sử

Ông Đặng Thanh Liêm (80 tuổi) ở ấp Phú Mỹ, xã Phú Túc kể: “Khoảng năm 1946, bộ đội ông Bảy Cống (tức trung tướng Đồng Văn Cống, nguyên phó tư lệnh các lực lượng vũ trang giải phóng miền Nam; năm 1946 là chi đội trưởng chi đội 19 tỉnh Bến Tre) mấy lần về xóm Phú Mỹ đóng quân. Trong đoàn quân ngày ấy tôi thấy có ba người Nhật hay tiếp xúc với dân. Có lần chỉ trong vòng một ngày, bộ đội ông Bảy Cống đã đụng hai trận lớn với quân Pháp. Trận buổi sáng diễn ra ở xã Tường Đa, đến chiều bộ đội rút về ngã ba cây me đình Phú Túc lại gặp bộ binh Pháp. Tôi nhớ hai người lính Nhật hi sinh trong trận này và được chôn cất ngay tại chỗ, trên phần đất của gia đình ông Năm Ty, đến năm 1978-1979 mới bốc lên di dời về nghĩa trang tỉnh”.

Thiếu tướng Nguyễn Hữu Vị, 80 tuổi, nguyên chỉ huy trưởng Bộ chỉ huy Quân sự tỉnh Bến Tre, nhớ lại: “Những lần trung tướng Đồng Văn Cống về thăm Bến Tre thường kể với tôi về những chiến sĩ quốc tế trong chi đội 19 và trung đoàn 99 của ông năm xưa. Ông bảo trong trận Lộ Quẹo, Hương Điểm, huyện Giồng Trôm xảy ra hồi Tết Đinh Hợi 1947, nhờ anh Măng, anh Đô dùng mưu lấy xe đối phương, rồi sử dụng súng máy trên xe bắn về phía đối phương mà chi đội 19 đã thắng lớn, thu hơn 150 súng, trong đó có cả súng chống tăng. Nhờ đó mà lực lượng bộ đội Bến Tre những ngày đầu thành lập đã có “vốn liếng” để chiến đấu”.

Còn ông Nguyễn Thiện (81 tuổi, nguyên cán bộ cấp trung đội chi đội 19 tỉnh Bến Tre) nhớ lại: “Trong đơn vị của tôi ngày ấy có cả một tiểu đội chiến sĩ quốc tế, gồm người Đức, Pháp, Algeria, Marôc, Nga và ba người Nhật. Họ là những hàng binh thuộc các đơn vị lê dương tình nguyện theo ta kháng chiến. Trong kháng chiến chống Pháp có một số người hi sinh, nhưng do thường xuyên thay đổi đơn vị nên tôi không nhớ rõ tên những người này cũng như thời gian, địa điểm hi sinh”.

Trở lại nghĩa trang liệt sĩ tỉnh Tiền Giang, chúng tôi cũng thấy có ba ngôi mộ liệt sĩ người Nhật mang tên VN là Hường, Đặng và Nhật, hi sinh năm 1946. Việc tìm lại tiểu sử của những liệt sĩ này không hề đơn giản, bởi tất cả nhân chứng sống thời Nam bộ kháng chiến ở Tiền Giang mà chúng tôi gặp đều xác nhận chỉ nhớ những người Nhật theo Việt Minh ở chi đội 17 Mỹ Tho, sau này hi sinh có tên là Trung, Tính, Thành chứ không biết những người mang tên này. Như vậy phải chăng có sự trùng tên, nhầm lẫn tên hay vẫn còn liệt sĩ người Nhật chưa tìm thấy mộ?

Có bao nhiêu người Nhật tham gia Việt Minh?

Tham luận “Cống hiến của những người Nhật “VN mới” trong cuộc kháng chiến chống Pháp của nhân dân VN (1945-1954)” của phó giáo sư-tiến sĩ Hoàng Hồng, Trường đại học Khoa học xã hội và nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, đọc tại hội thảo quốc tế VN học lần 3-2008 diễn ra tại Hà Nội có đề cập: “Ikawa Kazuhisa, tác giả “Bản báo cáo điều tra nghiên cứu về dấu tích của những người Nhật tham gia kháng chiến chống Pháp ở VN” dựa vào bản danh sách những người chưa về nước từ Đông Dương thuộc Pháp của Bộ Lao động và y tế Nhật ban hành tháng 7-1955 đã đoán định số quân Nhật đào ngũ và còn ở lại VN tính đến cuối năm 1946 là 800 người, trong đó số người tham gia Việt Minh khoảng 600 người và ước tính khoảng một nửa trong số đó đã ngã xuống trên đất nước VN”.

Tiến sĩ Hoàng Hồng dựa vào một số tài liệu lưu trữ của VN và một số điều tra khác đã tập hợp được danh sách 160 người Nhật Bản tham gia chống Pháp cùng nhân dân VN.

Tiến sĩ Hồng nói: “Sự có mặt của những người Nhật, những đóng góp công sức và xương máu của họ cho cuộc kháng chiến chống Pháp của nhân dân VN là một sự thật lịch sử, nhưng sự thật lịch sử này còn chưa được khôi phục đầy đủ. Công việc nghiên cứu chắc chắn còn phải tiếp tục nhằm góp phần nhận thức đầy đủ hơn về lịch sử của cuộc kháng chiến chống Pháp, về chính sách đại đoàn kết của Đảng Cộng sản VN và về một dấu ấn lịch sử trong quan hệ Việt - Nhật”.

Phóng to

Mộ liệt sĩ người Nhật tại nghĩa trang liệt sĩ tỉnh Tiền Giang - Ảnh: My Lăng

Tiếp tục tìm hài cốt liệt sĩ quốc tế

Cho đến nay tên thật của liệt sĩ quốc tế có tên là “Pháp Trắng” (Tuổi Trẻ 28-7) vẫn chưa tìm được. Và điều bất ngờ hơn, qua câu chuyện ông Nguyễn Thế Hữu (Tư Hữu, nguyên bí thư Tỉnh ủy Đồng Tháp) kể cho ông Nguyễn Thái Dũng (Tám Dũng, nguyên giám đốc Sở Lao động - thương binh & xã hội tỉnh Đồng Tháp), có một chi tiết mới đặt ra: có tới hai người lính Tây hi sinh chứ không phải một. Ông Tám Dũng nói: “Ông Tư Hữu quả quyết trong đợt bắt sống 18 lính Tây ở Cổ Cò, ta phóng thích 16, còn giữ lại hai người lính Tây phục vụ vô tuyến điện đài. Hai người này đã cùng chiến đấu với ta và cùng hi sinh trong trận đụng độ với đối phương trên kênh Nguyễn Văn Tiếp”.

Câu chuyện “có hai người lính Tây” này sau đó có thêm một nhân chứng xác nhận: đó là ông Huỳnh Kim Quang (còn gọi Ba Châu, 86 tuổi) ở ấp Bảy Tây, xã Mỹ Quý (huyện Tháp Mười). Ông Ba Châu kể lúc ông còn công tác ở trung đoàn 115 (1948 - 1949) có nghe ông Hai Nam, lúc đó là trưởng ban binh vận khu 8, nói về việc “thuyết phục hai anh lính Tây sử dụng điện đài phục vụ cho mình”. Sau đó anh em đã đưa hai anh lính này về cùng đóng quân tại chùa Ô Môi. Có thể ông Hai Nam biết tên hai anh lính Tây này, nhưng rất tiếc ông đã mất cách đây vài năm.

Cũng trùng hợp với nhận định này, ông Nguyễn Văn Thanh (89 tuổi, ở ấp 2 xã Mỹ Đông, huyện Tháp Mười) quả quyết: “Còn hài cốt của một người lính Tây nữa nằm lẩn quất đâu đó trong vùng này. Lâu quá rồi tôi không nhớ ở vị trí nào, nhưng chắc chắn là chưa bốc được cốt của anh ấy”.

Theo ông Hồ Văn Tông - phó trưởng phòng người có công Sở Lao động - thương binh & xã hội tỉnh Đồng Tháp, hiện nay tỉnh đã hoàn tất thủ tục công nhận liệt sĩ VN cho người lính Tây đang nằm trong nghĩa trang. Tuy nhiên, vì chưa biết tên họ và thân nhân ông ấy nên chưa biết gửi đến địa chỉ nào ở nước Pháp. Còn người lính Tây thứ hai, trong tháng 7 này, ông Tông sẽ tiến hành rà tìm lại trong khu vực mà người dân báo tin, kết hợp những thông tin xác minh của những nhân chứng lão thành cách mạng để có thể đưa người này về nơi an nghỉ cuối cùng khang trang, ấm áp hơn.

------------------------------------

*Tin bài liên quan:

Kỳ 1: Vào rừng theo Việt Minh Kỳ 2: Một người Nhật ở miệt vườn Kỳ 3: Chiến Đấu và Quyết Thắng Kỳ 4: Ông Tây theo mình