
Quang cảnh phiên họp chiều 20-11 - Ảnh: QUỐC HỘI
Chiều 20-11, Quốc hội đã thông qua Bộ luật Hình sự (BLHS) 2026, có hiệu lực thi hành từ ngày 1-3-2027.
Cá thể hóa hình phạt
Trong đó, luật mới bổ sung căn cứ quyết định hình phạt đối với cá nhân phạm tội với danh nghĩa pháp nhân thương mại theo hướng đánh giá trách nhiệm theo vai trò, mức độ lỗi và hoàn cảnh của mỗi người, qua đó kết hợp yêu cầu nghiêm minh với tinh thần nhân đạo trong quá trình xử lý.
Trong hoạt động của doanh nghiệp, một hành vi phạm tội có thể liên quan đến nhiều cá nhân ở các vị trí khác nhau. Người hoạch định, chỉ đạo có quyền quyết định khác với người tham gia một công đoạn; lợi ích nhận được và khả năng nhận thức hậu quả cũng có thể khác nhau.
Vì vậy, khi quyết định hình phạt, việc xem xét hành vi thực tế của từng người là cần thiết, bên cạnh trách nhiệm của pháp nhân thương mại.
Cụ thể, khoản 2 Điều 84 BLHS 2026 quy định khi quyết định hình phạt thì tòa án cân nhắc vai trò, mức độ lỗi, động cơ, mục đích, lợi ích cá nhân thu được và mức độ hậu quả kinh tế mà cá nhân phải chịu từ hình phạt áp dụng đối với pháp nhân thương mại.
Dự thảo còn cho phép quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt khi cá nhân không thu lợi riêng, không giữ vai trò chủ mưu, cầm đầu hoặc quyết định việc thực hiện tội phạm.
Hướng tiếp cận nhân văn
Quy định về căn cứ quyết định hình phạt với cá nhân thực hiện hành vi phạm tội với danh nghĩa pháp nhân nêu trên có nhiều điểm đáng chú ý.

ThS Lê Bá Đức - Trường đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia TP.HCM.
Thứ nhất, đề cao nguyên tắc cá thể hóa hình phạt.
Trong vụ án, những người tham gia có thể khác nhau về quyền hạn, mức độ chủ động và khả năng tác động đến hành vi phạm tội. Việc lượng hình dựa trên các yếu tố đó giúp phân biệt trách nhiệm của người tổ chức, người quyết định với người thực hiện theo phân công.
Tuy nhiên, chức danh không nên là căn cứ duy nhất. Một người không giữ vị trí quản lý vẫn có thể đóng vai trò quan trọng, còn người có chức danh chưa chắc đã trực tiếp quyết định hành vi. Đánh giá cần dựa trên chứng cứ về hành động và lỗi của từng cá nhân.
Thứ hai, quan tâm đến hoàn cảnh thực tế của người phạm tội. Khi pháp nhân thương mại bị xử phạt, cá nhân liên quan có thể đồng thời đối diện với việc mất thu nhập, suy giảm tài sản hoặc gián đoạn nghề nghiệp.
Việc BLHS 2026 đề cập đến hậu quả kinh tế mà cá nhân phải chịu cho phép tòa án có thêm thông tin khi lượng hình. Đây là cách tiếp cận nhân văn, bởi hình phạt không chỉ đặt ra yêu cầu răn đe mà còn hướng tới giáo dục, cải tạo.
Dù vậy, tác động kinh tế cần được xác định cụ thể, tránh đồng nhất thiệt hại của doanh nghiệp với thiệt hại của từng cá nhân hoặc coi mọi khó khăn tài chính là lý do đương nhiên để giảm hình phạt.
Thứ ba, mở rộng khả năng xem xét khoan hồng phù hợp.
Không thu lợi riêng, không giữ vai trò chủ mưu, cầm đầu hoặc không quyết định việc phạm tội là những yếu tố mà BLHS mới đặt ra khi cho phép tòa án xử dưới mức thấp nhất của khung hình phạt. Đây là cơ chế có thể tạo khoảng linh hoạt cần thiết để hình phạt phản ánh mức độ trách nhiệm thực tế.
Khi vận dụng, tòa án cần làm rõ ý nghĩa của từng tiêu chí và mối quan hệ giữa chúng, đặc biệt là cách hiểu từ "hoặc" trong câu chữ của quy định. Sự minh bạch về điều kiện áp dụng sẽ hỗ trợ việc xét xử thống nhất hơn trên thực tế, đồng thời bảo đảm khoan hồng có căn cứ.
Thứ tư, hài hòa trách nhiệm cá nhân với tác động xã hội của việc xử lý pháp nhân. Mỗi quyết định hình phạt đối với doanh nghiệp có thể ảnh hưởng đến việc làm, các hợp đồng và đời sống của nhiều người không tham gia vào hành vi phạm tội.
Bởi vậy, việc đánh giá đầy đủ hệ quả khi lượng hình là cần thiết, song không đồng nghĩa với việc giảm nhẹ trách nhiệm chỉ vì doanh nghiệp có nhiều lao động. Trọng tâm vẫn phải là hành vi, lỗi và vai trò của cá nhân bị xét xử.
Từ nền tảng đó, tòa án có thể lựa chọn hình phạt vừa đủ nghiêm khắc, vừa tạo cơ hội cho người phạm tội sửa chữa sai lầm, đóng góp tích cực cho xã hội.
Như vậy, khoản 2 Điều 84 BLHS 2026 thể hiện nỗ lực cụ thể hóa nguyên tắc công bằng trong việc quyết định hình phạt đối với cá nhân phạm tội nhân danh pháp nhân thương mại. Việc hướng dẫn rõ các tiêu chí đánh giá vai trò, lợi ích riêng và hậu quả kinh tế sẽ giúp quy định vận hành thống nhất.
Tinh thần nhân đạo ở đây không phải là sự nhân nhượng thiếu nguyên tắc, mà là xem xét đầy đủ con người và hoàn cảnh của họ, trên cơ sở trách nhiệm pháp lý đã được chứng minh.
Tối đa: 1500 ký tự
Hiện chưa có bình luận nào, hãy là người đầu tiên bình luận