Nhìn dưới góc độ địa chính trị và địa kinh tế, đây là một minh chứng về việc tái định vị vai trò khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong cục diện đối ngoại của Việt Nam. Hay nói cách khác, khoa học, công nghệ hiện trở thành một trụ cột mới, then chốt trong hoạt động quan hệ quốc tế của Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Đa dạng hợp tác khoa học, công nghệ với các cường quốc 

Có thể nói, chính sách khoa học, công nghệ Việt Nam hiện nay đang bước ra khỏi phạm vi phòng thí nghiệm hay chính sách trong nước và đã trở thành "ngoại giao khoa học công nghệ". Điều này được thể chế hóa trong các văn kiện quan trọng nhất của Đảng.

Chuyến thăm Nga và Pháp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chính là hiện thực hóa Nghị quyết 57 ở cấp đối ngoại cao nhất. Bằng việc kết hợp hài hòa thế mạnh của các đối tác lớn chẳng hạn như Nga có ưu thế về hạt nhân, y sinh, khoa học cơ bản, còn Pháp mạnh về hàng không vũ trụ, lượng tử, năng lượng sạch, Việt Nam đang từng bước xây dựng một hệ sinh thái công nghệ tự chủ, đa dạng và hiện đại, tạo nền tảng vững chắc cho bứt phá tăng trưởng.

Khi nhìn lại cột mốc đáng nhớ vào ngày 22-12-2024, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 57 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Nghị quyết 57 tạo ra sự thay đổi căn bản trong tư duy quản lý và phát triển khi lấy sản phẩm và kết quả cụ thể làm thước đo, tập trung làm chủ các công nghệ chiến lược, và khoa học công nghệ là động lực cho tự chủ chiến lược. 

Nghị quyết 57 cũng xác định tập trung nguồn lực vào các công nghệ mũi nhọn của kỷ nguyên số thay vì đầu tư dàn trải, tạo nền tảng để Việt Nam thoát khỏi "bẫy gia công" và bẫy thu nhập trung bình.

Do đó, chuỗi hoạt động ngoại giao mới nhất của nhà lãnh đạo cao nhất của Việt Nam cho thấy một chiến lược nhất quán trong việc đa dạng hóa hợp tác khoa học công nghệ với các cường quốc. 

Tại Nga, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định mong muốn biến hợp tác khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thành động lực mới, trụ cột mới và biểu tượng mới của quan hệ Việt - Nga. 

Ông cũng nhấn mạnh hiệu quả hợp tác Việt - Nga không đo bằng số lượng văn bản ký kết hay số đoàn trao đổi, mà phải đo bằng số công nghệ cùng làm chủ, sản phẩm cùng phát triển, doanh nghiệp cùng đầu tư và nhà khoa học trẻ trưởng thành. Việt Nam đã chủ động đặt vấn đề chuyển giao công nghệ, hợp tác nghiên cứu phát triển (R&D) và cùng phát triển sản phẩm trong lĩnh vực năng lượng hạt nhân, công nghệ lượng tử, y sinh, và vũ trụ.

Sau đó, trong chuyến thăm và hội đàm với Tổng thống Pháp Emmanuel Macron của nhà lãnh đạo Việt Nam, hai bên đã thống nhất chính thức đưa khoa học, công nghệ trở thành trụ cột mới, then chốt trong quan hệ Việt - Pháp. Các trọng tâm hợp tác bao gồm hàng không vũ trụ, công nghệ lượng tử, năng lượng sạch và khoáng sản thiết yếu.

Từ "nhận hỗ trợ" sang "cùng hợp tác làm chủ"

Tuy nhiên, điều đáng khích lệ chính là hợp tác khoa học, công nghệ giữa cường quốc Nga, Pháp và Việt Nam không chỉ mang tính một chiều. Việt Nam đã thể hiện chính sách chuyển từ "nhận hỗ trợ" sang "cùng hợp tác làm chủ". Việt Nam chủ động đặt vấn đề chuyển giao công nghệ, hợp tác nghiên cứu (R&D) và cùng phát triển sản phẩm.

Logic của Việt Nam cũng dễ hiểu khi muốn khai thác thế mạnh của Nga và Pháp để tạo đột phá công nghệ. Một cách cụ thể, Việt Nam và Nga đã ký kết và thúc đẩy hợp tác trong công nghệ lượng tử, năng lượng hạt nhân với việc đẩy nhanh xây dựng Trung tâm Nghiên cứu khoa học công nghệ hạt nhân tại Đồng Nai, y sinh/dịch tễ học, vật liệu mới, công nghệ vũ trụ và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

Nga hiện nắm giữ thế mạnh vượt trội về các ngành khoa học nền tảng mà ít quốc gia sẵn sàng chia sẻ: vật lý hạt nhân, công nghệ lượng tử, khoa học vũ trụ, y sinh - dịch tễ học và an ninh mạng. Việc hợp tác với Nga giúp Việt Nam xây dựng năng lực nghiên cứu cơ bản và các công nghệ mang tính chủ quyền an ninh quốc gia.

Trong khi đó, Pháp được đề nghị hỗ trợ Việt Nam phát triển hạ tầng và năng lực nghiên cứu không gian vũ trụ, chuyển giao công nghệ vệ tinh và dữ liệu địa không gian. Việt Nam cũng đề nghị Pháp hỗ trợ từng bước nghiên cứu, làm chủ và phát triển công nghệ lượng tử, nghiên cứu phục vụ phát triển bền vững, ứng phó với biến đổi khí hậu vốn là một trong những công nghệ mang tính bước ngoặt của tương lai.

Một điểm đáng chú ý nữa trong hợp tác Việt - Pháp chính là lĩnh vực năng lượng sạch và khoáng sản thiết yếu khi Việt Nam tận dụng công nghệ của Pháp trong chuyển dịch năng lượng và khai thác, chế biến sâu khoáng sản phục vụ chuỗi cung ứng công nghệ cao. Pháp cung cấp cho Việt Nam mô hình ứng dụng công nghệ gắn liền với chuẩn mực xanh, bền vững và khả năng kết nối sâu vào chuỗi giá trị của Liên minh châu Âu.

Không chỉ dừng lại ở hợp tác song phương trong lĩnh vực khoa học, công nghệ cốt lõi và công nghệ cao, Việt Nam cũng chủ động đóng góp sáng kiến, xây dựng chuẩn mực quốc tế trong các lĩnh vực công nghệ mới nổi như không gian vũ trụ và trí tuệ nhân tạo (AI).

Vì sao phải ngoại giao khoa học công nghệ?

Có ba lý do chính để giải thích tại sao Việt Nam bắt buộc phải làm chủ công nghệ vào thời điểm này. 

Mục đích đầu tiên là thoát "bẫy lắp ráp" trong chuỗi giá trị toàn cầu. Mô hình tăng trưởng dựa vào lao động giá rẻ và gia công ở cuối chuỗi cung ứng cho các tập đoàn đầu tư nước ngoài FDI như Samsung, Foxconn đã chạm trần. Nếu Việt Nam không tự chủ được công nghệ và nâng cao tỉ lệ nội địa hóa, Việt Nam chỉ nhận lại phần giá trị gia tăng rất mỏng và đối mặt với rủi ro bị thay thế khi chi phí nhân công tăng lên và dân số già đi.

Lý do thứ hai là rủi ro thường trực về sự đứt gãy chuỗi cung ứng, cũng như tính thiếu ổn định từ địa chính trị toàn cầu. Căng thẳng Mỹ - Trung và các cuộc xung đột khu vực cho thấy sự phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn cung công nghệ hay linh kiện bên ngoài là một rủi ro an ninh nghiêm trọng. Chuyển giao và làm chủ công nghệ là lá chắn mạnh mẽ giúp Việt Nam bảo vệ an ninh kinh tế và an ninh quốc gia.

Nguyên nhân thứ ba chính là phải tận dụng nhanh chóng "cửa sổ cơ hội" từ các cuộc cách mạng công nghệ mới. 

Các ngành công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, lượng tử, không gian vũ trụ đang trong giai đoạn tái định hình quy tắc toàn cầu. Nếu không hành động ngay từ cấp chính sách cao nhất để tham gia vào quá trình làm chủ công nghệ, Việt Nam sẽ bỏ lỡ cơ hội bứt phá và tiếp tục tụt hậu xa hơn trong kỷ nguyên số.

 Việt Nam cần biến các thế mạnh khoa học, công nghệ của các cường quốc thành nguồn lực thúc đẩy năng lực nội tại của Việt Nam.

Tuy nhiên, chúng ta cũng cần phải giữ đôi chân của mình trên mặt đất. Đa số các thỏa thuận đối ngoại Việt - Nga và Việt - Pháp về khoa học, công nghệ vẫn ở mức biên bản ghi nhớ (MoU) và định hướng chiến lược. Việc biến các cam kết của Pháp trong lĩnh vực vũ trụ, lượng tử hay Nga trong hạt nhân, y sinh thành các trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D) cụ thể đòi hỏi lộ trình phân bổ nguồn vốn và đào tạo nhân lực rất quyết liệt trong thời gian tới.

Ngoài ra, năng lực hấp thụ thực tế của Việt Nam đối với các ngành công nghệ cốt lõi cũng cần được cải thiện. Điểm mạnh là Việt Nam đang sở hữu lực lượng lao động trẻ, khả năng thích ứng nhanh với công nghệ ứng dụng như AI thương mại, phần mềm, lắp ráp điện tử, thiết kế vi mạch cơ bản. 

Tuy nhiên, năng lực hấp thụ các ngành công nghệ sâu (deep tech) như công nghệ lượng tử, năng lượng hạt nhân, hay công nghệ hàng không vũ trụ ở Việt Nam vẫn ở mức sơ khởi.

Đó là chưa kể đến các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia còn thiếu đồng bộ, chưa đủ tiêu chuẩn quốc tế để đối thoại và hợp tác R&D ngang hàng với các viện nghiên cứu của Pháp hay Nga. Phần lớn chi tiêu R&D đến từ ngân sách nhà nước, trong khi nguồn vốn từ khu vực doanh nghiệp tư nhân còn hạn chế. 

Ngoài ra, hệ sinh thái liên kết vẫn còn yếu khi mối nối giữa "3 nhà": nhà nước - nhà trường - nhà doanh nghiệp chưa chặt chẽ. Doanh nghiệp nội địa chủ yếu là doanh nghiệp nhỏ và vừa, thiếu tiềm lực tài chính để mua hoặc tiếp nhận chuyển giao các công nghệ đắt đỏ từ đối tác nước ngoài.

Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các nước lớn ngày càng gay gắt, việc duy trì đối thoại song phương nòng cốt với cả Nga vốn là đối tác truyền thống và Pháp là đối tác chiến lược toàn diện hàng đầu tại Liên minh châu Âu (EU) sẽ giúp Việt Nam bảo đảm thế cân bằng chiến lược, gia tăng không gian tự chủ ngoại giao, thúc đẩy đổi mới khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và đóng góp trực tiếp vào định hình các quy tắc quản trị toàn cầu như không gian vũ trụ.

Đường vẫn còn dài nhưng Việt Nam đang từng bước hiện thực hóa chiến lược của mình.

Sáng kiến của Việt Nam về không gian vũ trụ

Phát biểu tại phiên chính thức Hội nghị thượng đỉnh Không gian vũ trụ ở Paris vào ngày 10-9, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã thể hiện rõ vai trò chủ động của Việt Nam khi đưa ra sáng kiến thành lập mạng lưới "Không gian vì phát triển và khả năng chống chịu" cùng với Pháp, Liên hợp quốc và ASEAN.

Đồng thời, người đứng đầu Đảng và Nhà nước Việt Nam nêu 5 nguyên tắc quản trị đa phương về không gian vũ trụ bao gồm không đe dọa hoặc sử dụng vũ lực trong không gian; đặt con người và Trái đất ở vị trí trung tâm; Việt Nam sẵn sàng làm điểm kết nối cho Đông Nam Á trong hợp tác quốc tế về không gian vũ trụ; bảo đảm bình đẳng giữa các quốc gia khi tham gia và thụ hưởng thành quả công nghệ; và sử dụng không gian có trách nhiệm, minh bạch, bền vững, cũng như giảm thiểu rác thải và nguy cơ va chạm.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Phu nhân kết thúc tốt đẹp chuyến thăm Pháp

Chuyến thăm Pháp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chứng kiến các định hướng hợp tác mới trong lĩnh vực khoa học - công nghệ.