Sau 8 năm hình thành, khu đất rộng 11ha tại xã Cái Nước, tỉnh Cà Mau vẫn chưa tiếp nhận bất kỳ m³ đất nào. Ngân hàng đất từng được xem là lời giải cho bài toán vật liệu san lấp trong bối cảnh cát ngày càng khan hiếm và đắt đỏ, nhưng đến nay lại rơi vào trạng thái "đóng băng", bỏ hoang.

Ngân hàng "mắc kẹt"

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau, điểm nghẽn lớn nhất của dự án không nằm ở hạ tầng hay nhu cầu sử dụng, mà ở việc mô hình này chưa có quy định cụ thể trong hệ thống pháp luật hiện hành. Việc thiếu khung pháp lý làm cho quá trình vận hành rơi vào tình trạng "vừa làm, vừa dò đường".

Từ khi được bàn giao vào năm 2018, đơn vị quản lý đã nhiều lần xây dựng đề án khai thác nhưng liên tục vướng mắc về cơ chế, buộc phải điều chỉnh, bổ sung và làm lại từ đầu. Phương án vận hành theo hình thức đối tác công tư từng được đề xuất nhưng không thể triển khai do không đáp ứng điều kiện tổng mức đầu tư tối thiểu.

Tương tự, phương án đấu thầu lựa chọn đơn vị khai thác cũng rơi vào bế tắc vì các bộ, ngành trung ương chưa có hướng dẫn cụ thể. Mặc dù tỉnh đã chủ động xin ý kiến, các phản hồi nhận được vẫn mang tính chung chung, chưa đủ cơ sở pháp lý để áp dụng vào thực tế.

Nhằm "mở đường" pháp lý, từ cuối năm 2023, dự án đã được đổi tên từ ngân hàng đất thành "bãi vật tư". Tuy nhiên việc thay tên không giải quyết được căn nguyên vấn đề. Đề án vẫn phải chỉnh sửa nhiều lần do thiếu cơ sở định giá và chưa có chứng thư giá cho thuê.

Song song với "nút thắt" cơ chế, dự án còn đối mặt với tình trạng không có nguồn vật liệu. Do nguồn phù sa từ thượng nguồn đổ về hạn chế, cộng với việc địa phương đang ưu tiên đất cho công tác xây dựng nông thôn mới, ngân hàng đất hoàn toàn không có nguồn đất đầu vào để tiếp nhận. 

Theo cơ quan quản lý, tiến độ dự án chậm có yếu tố khách quan, và khi hành lang pháp lý chưa rõ ràng thì dự án vẫn chưa thể "về đích".

Mòn mỏi chờ tháo gỡ

Ý tưởng về ngân hàng đất được hình thành sau chuyến khảo sát học tập mô hình tại Hà Lan cùng Ngân hàng Thế giới - đơn vị tài trợ vốn. Theo định hướng ban đầu, đây sẽ là nơi tiếp nhận, lưu trữ đất bùn nạo vét từ hệ thống kênh cấp 1, cấp 2 thuộc tiểu vùng 10 - nam Cà Mau, sau đó xử lý để tái sử dụng phục vụ san lấp và xây dựng.

Cuối năm 2017, khu vực này hoàn tất giải phóng mặt bằng, được bàn giao cho Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Sở Nông nghiệp và Môi trường) quản lý. Đến tháng 8-2018, ngân hàng đất hoàn thành các hạng mục xây dựng và được giao cho Trung tâm Quản lý, khai thác công trình thủy lợi tỉnh Cà Mau vận hành.

Hiện tại đề án "bãi vật tư" vẫn đang trong giai đoạn thẩm định. Nếu được phê duyệt, dự án dự kiến sẽ được triển khai theo hình thức liên doanh với tỉ lệ 60% vốn nhà nước và 40% vốn tư nhân. Dù vậy, khối tài sản hơn 26,6 tỉ đồng này vẫn sẽ tiếp tục "treo" cho đến khi các vướng mắc cốt lõi về cơ chế được tháo gỡ hoàn toàn.

Hai công trình bỏ hoang giữa Buôn Ma Thuột

Hai công trình bỏ hoang gây nhức mắt vì lãng phí tại trung tâm TP Buôn Ma Thuột (Đắk Lắk).